Đảm bảo tính nghiêm minh, nhân văn, phù hợp yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền

Nhiều điểm mới đột phá

Theo Trung tướng Phạm Công Nguyên, Cục trưởng Cục Pháp chế và cải cách hành chính, tư pháp, Bộ Công an, những quy định của Luật Thi hành án hình sự vừa đảm bảo tính nghiêm minh, tính nhân văn, vừa phù hợp yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền và phục vụ nhân dân.

Theo đó, Luật Thi hành án hình sự đã đổi mới mạnh về tổ chức thi hành án hình sự theo hướng tinh gọn - rõ trách nhiệm - tăng vai trò cấp cơ sở. Luật bỏ quy định về cơ quan thi hành án hình sự Công an cấp huyện và bổ sung Công an cấp xã là cơ quan được giao một số nhiệm vụ thi hành án hình sự. Trên nền tảng đó, luật xác lập cơ chế phân cấp, phân quyền rất rõ: UBND cấp xã là chủ thể chịu trách nhiệm quản lý, kiểm soát, giám sát, giáo dục người chấp hành án hình sự tại cộng đồng; còn Công an cấp xã có nhiệm vụ trực tiếp giúp UBND cấp xã thực hiện phần việc nghiệp vụ (tiếp nhận hồ sơ, theo dõi nghĩa vụ, phối hợp gia đình, tổ dân phố, đoàn thể, lập nhận xét, báo cáo, đề xuất xử lý vi phạm…). Điểm mới này tạo “địa chỉ trách nhiệm” rất rõ ở cơ sở, giảm trung gian, tăng tính kịp thời.

Luật làm rõ hơn quy trình thi hành án hình sự tại cộng đồng, nhất là các nhóm hình phạt, biện pháp có số lượng lớn. Luật sửa đổi, bổ sung các quy định liên quan đến án treo, cải tạo không giam giữ, quản chế, cấm cư trú, cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định, tước một số quyền công dân; quyết định hoãn, tạm đình chỉ chấp hành án phạt tù; quyết định tha tù trước thời hạn có điều kiện theo hướng rõ thẩm quyền, rõ trình tự, thủ tục, rõ trách nhiệm. Điểm nhấn là luật làm rõ vai trò chủ trì của chính quyền địa phương và cơ chế phối hợp thực chất với cơ quan, tổ chức, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các tổ chức thành viên, cũng như lực lượng tham gia bảo vệ an ninh, trật tự ở cơ sở trong quản lý, giám sát, giáo dục người chấp hành án hình sự tại cộng đồng. Nhờ đó, quản lý tại cộng đồng không chỉ là “theo dõi hành chính” mà trở thành “giám sát đi đôi với giáo dục, hỗ trợ”, giúp giảm tái phạm bền vững.

Luật cũng đã bổ sung quy định nhân đạo về quyền hiến mô, bộ phận cơ thể của phạm nhân nhưng thiết kế điều kiện rất chặt chẽ để không bị lợi dụng. Theo đó, phạm nhân được hiến mô, bộ phận cơ thể khi đáp ứng các điều kiện: Tự nguyện, chỉ hiến cho người thân thích, đủ điều kiện sức khỏe và vẫn bảo đảm sức khỏe để tiếp tục chấp hành án, tự chịu chi phí và chỉ áp dụng với phạm nhân phạm tội ít nghiêm trọng hoặc nghiêm trọng thuộc trường hợp phạm tội lần đầu, thời gian chấp hành án còn lại dưới 3 năm. Cách quy định này thể hiện tính nhân văn nhưng đồng thời khóa chặt rủi ro ép buộc, mua bán, trá hình, thể hiện tính nhân đạo phải đi cùng kỷ cương.

Luật hóa, mở rộng cơ sở pháp lý đối với việc tổ chức lao động cho phạm nhân cả trong và ngoài trại giam nhằm chuẩn bị tái hòa nhập cộng đồng nhưng bảo đảm an ninh, an toàn cũng là một trong những nội dung nổi bật của Luật Thi hành án hình sự. Đồng thời, luật đã điều chỉnh tiêu chí xếp loại chấp hành án theo hướng khách quan, công bằng hơn, tập trung vào quá trình cải tạo thực chất. Một điểm mới quan trọng là không lấy kết quả khắc phục hậu quả do hành vi phạm tội gây ra để nhận xét, đánh giá và xếp loại quá trình chấp hành án phạt tù. Việc này giúp tránh bất bình đẳng do điều kiện kinh tế, tập trung đo lường đúng sự tiến bộ: Chấp hành nội quy, thái độ học tập, lao động, rèn luyện, ý thức kỷ luật.

Luật hoàn thiện cơ chế tái hòa nhập cộng đồng theo hướng phân công rõ trách nhiệm và gắn với các biện pháp hỗ trợ cụ thể. Luật nhấn mạnh tái hòa nhập không chỉ là “kết thúc án phạt tù” mà là cả một quá trình: Chuẩn bị trước khi ra trại; tiếp nhận, quản lý, giúp đỡ tại địa phương; hỗ trợ nghề nghiệp, việc làm; trợ giúp tâm lý, pháp lý; giảm kỳ thị. Cách tiếp cận này hướng tới mục tiêu lâu dài là giảm tái phạm tội, bảo đảm trật tự, an toàn xã hội tại cơ sở.

Luật rút ngắn thời hạn, rút gọn một số trình tự, thủ tục trong thi hành án hình sự và trong các thủ tục tòa án áp dụng chính sách khoan hồng. Luật quy định rút ngắn thời gian thực hiện các trình tự, thủ tục của cơ quan có thẩm quyền; rút ngắn thời hạn giải quyết của tòa án khi áp dụng các chính sách hoãn, tạm đình chỉ, giảm, miễn chấp hành án; đồng thời giảm số lượng thẩm phán tham gia phiên họp ở một số thủ tục khoan hồng từ 3 xuống 1 thẩm phán. Mục tiêu là giảm độ trễ hành chính, kịp thời áp dụng chính sách đúng đối tượng, nhưng vẫn bảo đảm căn cứ pháp lý và kiểm sát theo quy định.

Luật bổ sung quy định cụ thể về trình tự, thủ tục và trách nhiệm của từng cơ quan trong quá trình tiếp nhận người bị áp dụng biện pháp tư pháp bắt buộc chữa bệnh. Đây là nội dung giúp bịt “khoảng trống trách nhiệm”, tránh lúng túng trong phối hợp, bảo đảm quyền lợi của người bị áp dụng biện pháp và bảo đảm an ninh, an toàn xã hội.

Luật gắn công tác thi hành án hình sự với cơ chế chính sách về thuế để tạo điều kiện nguồn lực cho dạy nghề, hướng nghiệp, lao động của phạm nhân. Luật bổ sung một điều sửa đổi, bổ sung khoản 6 Điều 4 của Luật Thuế thu nhập doanh nghiệp theo hướng quy định chính sách miễn thuế thu nhập doanh nghiệp áp dụng đối với hoạt động tổ chức lao động, hướng nghiệp, dạy nghề cho phạm nhân. Đây là điểm mới rất thực tế, muốn tái hòa nhập bền vững thì phải có cơ chế khuyến khích và nguồn lực hợp pháp để làm lâu dài.

Hoàn thiện các văn bản hướng dẫn và cơ chế phối hợp

Theo Trung tướng Phạm Công Nguyên, Luật Thi hành án hình sự có hiệu lực thi hành từ 1/7/2026 nên nhiệm vụ quan trọng nhất là chuẩn bị để khi đến thời điểm đó, toàn hệ thống có thể vận hành thống nhất, không để “đứt quãng” quản lý. Về những công việc trong thời gian tới, Trung tướng Phạm Công Nguyên cho biết, trước hết là hoàn thiện các văn bản hướng dẫn và cơ chế phối hợp để các cơ quan cùng hiểu đúng và làm đúng. Thực hiện Quyết định số 99/QĐ-TTg ngày 15/1/2026 của Thủ tướng Chính phủ ban hành Kế hoạch triển khai thi hành Luật Thi hành án hình sự và Quyết định số 382/QĐ-BCA ngày 21/1/2026 của Bộ trưởng Bộ Công an ban hành Kế hoạch triển thi hành Luật Thi hành án hình sự trong CAND, các cơ quan triển khai xây dựng, ban hành 39 văn bản quy phạm pháp luật để quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành luật gồm 8 nghị định, 4 thông tư liên tịch, 27 thông tư bảo đảm có hiệu lực thi hành cùng với hiệu lực thi hành của Luật (từ ngày 1/7/2026); trong đó Bộ Công an được giao chủ trì xây dựng khối lượng văn bản rất lớn với 7 nghị định, 3 thông tư liên tịch và 23 thông tư.

Luật đã quy định rõ cơ chế phối hợp ở cấp trung ương giữa TAND tối cao và VKSND tối cao phối hợp với Bộ Công an trong thống kê, báo cáo, số hóa công tác thi hành án hình sự, đồng thời phối hợp ban hành quy định về phối hợp trong trình tự, thủ tục. Đây là “khung phối hợp” để triển khai thống nhất trên toàn quốc, giúp giảm tình trạng địa phương làm khác nhau. Tiếp theo là tổ chức chuyển đổi mô hình tổ chức theo Điều 8 (tập trung theo trục cấp tỉnh - cấp xã), trong đó phải làm rất chặt việc bàn giao hồ sơ, trách nhiệm, dữ liệu, bảo đảm không bỏ sót đối tượng và không bỏ trống địa bàn. Đi cùng chuyển đổi tổ chức là bồi dưỡng, tập huấn cho lực lượng trực tiếp thực hiện là Công an cấp xã để nắm chắc từng quy trình cụ thể trong các điều trọng tâm như: Tiếp nhận hồ sơ, theo dõi nghĩa vụ, xử lý tình huống cư trú, phối hợp gia đình, tổ dân phố, lập nhận xét định kỳ, báo cáo đề nghị xử lý khi vi phạm… Đây chính là cách cụ thể hóa yêu cầu xây dựng lực lượng CAND “chính quy, tinh nhuệ, hiện đại” theo Nghị quyết số 12-NQ/TW ngày 16/3/2022 của Bộ Chính trị: Hiện đại không chỉ ở trang bị, mà ở quy trình làm việc chuẩn, hồ sơ rõ, trách nhiệm rõ, kiểm tra được.

Cùng với đó là tăng cường ứng dụng công nghệ và làm việc dựa trên hồ sơ, dữ liệu rõ ràng theo định hướng của khoản 8 Điều 4. Đồng thời, Bộ Công an sẽ tăng cường tuyên truyền để người dân hiểu quyền và nghĩa vụ của người chấp hành án và hiểu trách nhiệm của chính quyền cơ sở; tăng kiểm tra, đôn đốc trong giai đoạn đầu để kịp thời tháo gỡ vướng mắc, bảo đảm luật được thi hành đúng tinh thần. Các giải pháp này phù hợp yêu cầu “đổi mới thi hành pháp luật” theo Nghị quyết số 66-NQ/TW ngày 30/4/2025 của Bộ Chính trị để pháp luật không chỉ đúng trên giấy, mà đúng trong quá trình áp dụng và hiệu quả có thể nhìn thấy bằng thực tế.