Vì thế, ngày 8/6, các nhà khoa học chính thức vào cuộc bằng hội thảo “Chung tay gìn giữ giá trị viên ngọc quí làng cổ Đường Lâm” do Sở VH,TT&DL Hà Nội và Liên hiệp Khoa học phát triển du lịch bền vững (STDe) phối hợp tổ chức, tập trung ý kiến đề xuất làm cơ sở để tham mưu cho Bộ VH,TT&DL và UBND TP Hà Nội có cơ chế chính sách kịp thời, dung hòa giữa bảo tồn làng cổ với đảm bảo cuộc sống người dân.
Giãn dân, giảm áp lực về chỗ ở
Các nhà khoa học đều nhất trí, là ngôi làng truyền thống duy nhất có giá trị tiêu biểu ở đồng bằng sông Hồng, làng cổ Đường Lâm như viên ngọc cần phải giữ gìn, tránh để lại sự nuối tiếc cho nhiều thế hệ. Vì thế, cần cương quyết bảo tồn làng cổ, không cho phép xây dựng nhà cao tầng trong làng, không cho mở cửa ra ngõ, để tránh phá hủy di sản đang gìn giữ. Nhưng Đường Lâm như một “di sản sống” nên cách ứng xử phải khác với các di sản không có sự sống.
Từ quan điểm này, nhiều hướng đi được đưa ra. Nếu không cho xây nhà tầng, sửa chữa ở làng cổ, phải có đất giãn dân, để giảm áp lực về chỗ ở. Cần giãn dân bằng các chính sách hỗ trợ của Nhà nước, người dân được tham gia vào quá trình bàn bạc và qui hoạch. Các thế hệ cư dân phải được tạo công ăn việc làm và có lợi ích từ du lịch. Tiền vé thu vào làng cổ, người dân phải được chia với tỉ lệ đồng thuận.
Các đại biểu cũng đưa ra khả năng thực hiện dự án “Du lịch có trách nhiệm” do EU tài trợ mà người dân được hưởng lợi. Trước hết cần tập huấn nâng cao giúp nhân dân hiểu về giá trị văn hóa của Đường Lâm, để ứng xử đúng với di sản và khách du lịch. Phát triển du lịch, nhưng cũng cần kiểm soát để hạn chế người nhập cư vào làng cổ bằng việc không chia nhỏ đất, đào tạo người dân địa phương làm nghề du lịch, nhằm tránh biến dạng di tích. Di dời một số công trình ra khỏi làng cổ, bố trí lại đèn đường biển báo để có không gian làng cổ như xưa. Qui hoạch làng cổ cần sớm được thỏa thuận để bảo vệ những ngôi nhà cổ còn lại vì từ hơn 200 nhà cổ hiện chỉ còn hơn 100. Cũng cần có tiêu chí qui hoạch di sản.
Vấn đề coi trọng quyền văn hóa của cộng đồng được PGS.TS. Đặng Văn Bài, Phó Chủ tịch Hội Di sản văn hóa Việt Nam, nhấn mạnh. Đặc biệt là nguyên tắc công bằng, dân chủ, tôn trọng quyền tự quyết, tự chịu trách nhiệm của cộng đồng; không áp đặt chủ quan, duy ý chí từ trên xuống, mà phải lắng nghe nguyện vọng người dân. Điều quan trọng nhất là xử lý hài hòa lợi ích cá nhân và tập thể, đặc biệt là đồng thuận trong cơ chế phân phối, quản lý và sử dụng nguồn lực xã hội phục vụ tu bổ, tôn tạo di tích.
Phát triển các sản phẩm du lịch mang thương hiệu “Đường Lâm”…
TS. Nguyễn Thu Hạnh, Chủ tịch STDe, đưa ra những gợi ý rất đáng quan tâm để tạo nguồn thu ổn định: với hơn 70% dân số là nghề nông, Đường Lâm có thể phát triển sản phẩm du lịch độc đáo từ cây lúa: xây dựng tour du lịch với các hoạt động thi làm hình nộm, ngắm trăng Đường Lâm, đốt lửa trại, thả đèn đom đóm, ăn đồ nướng, biểu diễn thời trang rơm, thi hát đối, ghẹo.
Phát triển các sản phẩm du lịch riêng ở Đường Lâm: du khách tham gia cấy lúa, bắt cua ngoài đồng, xem cò về; câu cá, thả điều, hái sen, đi thuyền trên sông Tích; thưởng thức văn hóa ẩm thực từ gạo: cơm tết, cơm vua, cơm chay, cơm rằm, cơm phố; các món đặc sản từ ruộng: thịt chuột đồng, cào cào, châu chấu, tôm, cá đồng… Các sản phẩm lưu niệm từ vật liệu truyền thống địa phương như đá ong, rơm, tre, trúc, chuối, sen, rổ rá, nong nia, đặc biệt là các bức tranh nghệ thuật làm từ thóc, gạo, trấu, lá tre v.v…
Hài lòng với những đề xuất, ông Phạm Hùng Sơn, Trưởng BQL di tích làng cổ Đường Lâm cho rằng, nếu các phương án này có sớm thì người dân không bức xúc, vì từ 2008, BQL đã báo cáo tình hình lên cấp trên, nhưng không được quan tâm đúng mức. Ông Sơn cũng chia sẻ giải pháp cấp bách ở địa phương là ngày 6-6-2013, BCĐ bảo tồn di tích làng cổ Đường Lâm đã được thành lập do Chủ tịch thị xã Sơn Tây làm Trưởng ban, với sự tham gia của đại diện 5 làng cổ, thôn xóm, UBMTTQ, 3 dòng họ lớn, hàng tháng báo cáo hoạt động công khai, dân chủ.
Ông Trương Minh Tiến, Phó Giám đốc Sở VH,TT&DL Hà Nội cho biết: Trong tháng 6/2013, Sở VH,TT&DL Hà Nội sẽ trình qui hoạch bảo tồn, phát huy giá trị di tích làng cổ Đường Lâm lên cấp trên, để tạo cơ chế, môi trường cho người dân phát triển dựa trên căn cứ khoa học, để đảm bảo cuộc sống người dân hiện tại nhưng phải có tương lai; trình Bộ VH,TT&DL thỏa thuận tôn tạo các di tích trong di sản và đề nghị Bộ ủy nhiệm cho Hà Nội được cho phép những nhà không phải là di tích được tu bổ, xây dựng (theo qui chế mẫu)…
