Với tính chất nghiêm trọng, phức tạp, đây là một trong 10 vụ án kinh tế, tham nhũng lớn được Ban Chỉ đạo Trung ương về phòng, chống tham nhũng (PCTN) kiểm tra, giám sát, dư luận đặc biệt quan tâm. Quá trình khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử vụ án thể hiện sự kiên quyết, nỗ lực và sự phối hợp chặt chẽ của các cơ quan tiến hành tố tụng, trong đó cơ quan điều tra Bộ Công an đã khắc phục rất nhiều khó khăn, từ giai đoạn phát hiện, khởi tố vụ án đến truy bắt bị can bỏ trốn, từng bước điều tra, làm rõ hành vi phạm tội để Viện Kiểm sát, Tòa án truy tố, xét xử theo quy định.
Sự vào cuộc quyết liệt ngay từ đầu của Bộ Công an
Đối với các vụ án tham nhũng, do người phạm tội có chức vụ, quyền hạn, đặc biệt ở những vụ án lớn như Vinalines, việc phát hiện, điều tra, chứng minh hành vi phạm pháp của các đối tượng rất phức tạp, đòi hỏi cơ quan điều tra vừa phải nỗ lực, tập trung trí tuệ, sức lực, áp dụng các biện pháp nghiệp vụ làm rõ, vừa phải luôn tỉnh táo, giữ vững phẩm chất trước các cám dỗ rình rập. Trong vụ án này, sau khi áp dụng các biện pháp nghiệp vụ phát hiện dấu hiệu tội phạm cần phải được điều tra, làm rõ, vụ việc đã được báo cáo cơ quan có thẩm quyền và khởi tố theo quy định Bộ luật Hình sự, Bộ luật Tố tụng hình sự. Tuy nhiên, vấn đề phức tạp phát sinh sau đó là đối tượng chính của vụ án (Dương Chí Dũng, nguyên Chủ tich HĐQT Vinalines, nguyên Cục trưởng Cục Hàng hải) đã bỏ trốn.
Việc bị can chủ chốt trong vụ án bỏ trốn đã gây khó khăn lớn cho hoạt động điều tra, đồng thời tạo dư luận không tốt. Tại kỳ họp thứ 3 - Quốc hội khóa XIII (tháng 6-2012), đại biểu Quốc hội rất quan tâm. Trả lời câu hỏi chất vấn của đại biểu Đỗ Mạnh Hùng (Thái Nguyên) về việc bị can Dương Chí Dũng bỏ trốn, Bộ trưởng Trần Đại Quang cho biết, khi phát hiện Dương Chí Dũng bỏ trốn, cơ quan Cảnh sát điều tra đã động viên gia đình vận động Dương Chí Dũng ra đầu thú làm việc với cơ quan điều tra, nhưng không có kết quả. Ngay sau đó cơ quan điều tra đã phát lệnh truy nã đặc biệt trong toàn quốc, đồng thời phối hợp với các tổ chức Cảnh sát quốc tế, cơ quan phòng chống tội phạm các nước có liên quan để truy bắt.
Cũng trong nội dung trả lời chất vấn, Bộ trưởng Trần Đại Quang nêu rõ: “Về vụ việc này, chúng tôi cũng đã chỉ đạo cơ quan Cảnh sát điều tra làm rõ nguyên nhân ông Dương Chí Dũng bỏ trốn xem có lộ, lọt thông tin hay không? Nếu có thì phải điều tra xử lý theo pháp luật. Đồng thời chúng tôi đã chỉ đạo cơ quan Cảnh sát điều tra kiểm điểm rút kinh nghiệm nghiêm túc về các biện pháp công tác nghiệp vụ”.
Với các biện pháp quyết liệt, sự tham gia của nhiều lực lượng trong CAND dưới sự chỉ đạo rốt ráo của đồng chí Bộ trưởng Bộ Công an, đầu tháng 9-2012, bị can Dương Chí Dũng bị bắt. Theo Bộ Công an, sau một thời gian khẩn trương tiến hành các biện pháp truy bắt, ngày 4/9/2012, cơ quan điều tra Bộ Công an đã bắt giữ được Dương Chí Dũng và đang khẩn trương điều tra, làm rõ để xử lý theo quy định của pháp luật. “Cơ quan điều tra Bộ Công an kêu gọi những ai có hành vi che giấu, tiếp tay cho Dương Chí Dũng bỏ trốn, nếu ra tự thú sẽ được hưởng khoan hồng” - Bộ Công an nêu rõ.
Việc bắt được bị can Dương Chí Dũng đã hóa giải được những “nút thắt” trong điều tra vụ án, được dư luận đặc biệt hoan nghênh. Ông Đỗ Mạnh Hùng, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Các vấn đề xã hội của Quốc hội, người đã đặt câu hỏi chất vấn Bộ trưởng Trần Đại Quang tại Quốc hội bày tỏ, việc bắt được Dương Chí Dũng là sự cố gắng của các cơ quan chức năng. “Tôi cho rằng đây là một dấu hiệu tích cực trong việc thực thi pháp luật của chúng ta và nhiều người cũng sẽ thấy yên tâm hơn trước sự vận hành của các cơ quan chức năng nói riêng và của hệ thống thực thi pháp luật nói chung của nước ta... Tôi nghĩ rằng, việc bắt ông Dương Chí Dũng và các xử lý tiếp theo của các cơ quan chức năng cũng sẽ góp phần làm sáng tỏ vấn đề mà đồng chí Bộ trưởng Bộ Công an đã nói” - đại biểu Đỗ Mạnh Hùng nhận xét.
Như vậy, liên quan hành vi bỏ trốn của Dương Chí Dũng đã được Bộ trưởng Bộ Công an khẳng định rất rõ ngay từ đầu với hai nội dung chính. Một là làm rõ nguyên nhân Dương Chí Dũng bỏ trốn xem có lộ, lọt thông tin hay không? Nếu có thì phải điều tra xử lý theo pháp luật. Hai, để xảy ra việc bỏ trốn, Bộ cũng đã chỉ đạo cơ quan Cảnh sát điều tra kiểm điểm rút kinh nghiệm nghiêm túc về các biện pháp công tác nghiệp vụ. Cùng với đó, Bộ Công an cũng có những kiến nghị cần thiết để hoàn thiện hệ thống pháp luật trong công tác điều tra vụ án kinh tế, tham nhũng.
Thực tế cho thấy, việc bỏ trốn của Dương Chí Dũng là hoạt động tội phạm có tổ chức với sự phân công, bố trí rất tinh vi của nhiều đối tượng, có đối tượng chủ mưu, cầm đầu, có đối tượng giúp sức, đối tượng thực hiện. Ngay từ đầu, các đối tượng đã vạch hành trình trốn chạy cho Dương Chí Dũng với các giấy tờ giả, vòng vèo qua các nước trước khi dự định nhập cảnh vào Mỹ. Với sự móc xích, tinh vi như vậy, để lần tìm ra dấu vết và truy bắt là hành trình rất khó khăn, phức tạp, nhất là đường dây tổ chức cho Dương Chí Dũng bỏ trốn có sự tiếp tay của một số cán bộ ở Công an ở Hải Phòng (hiện đã bị xét xử sơ thẩm).
Trong thời gian Dương Chí Dũng bỏ trốn, không ít ý kiến dư luận đã vin cớ này để suy diễn những vấn đề tiêu cực, cho rằng có sự can thiệp của người này, người kia, những nghi ngờ ảnh hưởng đến uy tín, vai trò của cơ quan chức năng, trong đó có cơ quan Công an. Do đó, việc quyết tâm truy bắt bằng được Dương Chí Dũng vừa là yêu cầu trong công tác điều tra, chứng minh tội phạm trong thực hiện pháp luật tố tụng hình sự, vừa là yêu cầu chính trị, để giải đáp, gỡ bỏ những dư luận tiêu cực.
Bộ trưởng Bộ Công an Trần Đại Quang đã tổ chức các cuộc họp nghiệp vụ và đôn đốc việc truy bắt bị can Dương Chí Dũng với sự tham gia của nhiều lực lượng trong CAND, sự phối hợp của Bộ Quốc phòng, cơ quan chức năng nước bạn. Với sự rốt ráo, quyết liệt và nghiệp vụ sắc bén của cơ quan Công an, Dương Chí Dũng đã sa lưới và đây là mắt xích quan trọng trong tiến trình điều tra vụ án, thể hiện năng lực và quyết tâm chính trị rất cao.
Tiếp tục điều tra, xác minh, làm rõ những vấn đề liên quan
Thực ra, những nội dung mà Dương Chí Dũng khai tại phiên tòa cho rằng được cán bộ Công an “mật báo” để mình bỏ trốn, đây không phải là lần đầu tiên bị cáo nói ra. Tuy nhiên, việc bị cáo khai trước tòa đang gây sự chú ý lớn từ công luận với nhiều câu hỏi đặt ra. Cần thấy rằng, lời khai của bị can, bị cáo trong quá trình điều tra, xét xử là một kênh để cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, Tòa án xem xét, nhưng lời khai để có thể được coi xác thực, là chứng cứ chứng minh tội phạm thì phải kết hợp với các căn cứ khác, đảm bảo tính khách quan.
Từ thực tiễn điều tra, xét xử cho thấy, có không ít những lời khai có ý nghĩa quan trọng, đưa ra tình tiết mới, giúp cơ quan tiến hành tố tụng mở rộng làm rõ vụ án. Nhưng cũng rất nhiều lời khai bị can, bị cáo khai báo không trung thực vì nhận thức và vì các động cơ khác nhau, gây khó khăn cho cơ quan điều tra, làm ảnh hưởng đến uy tín, danh dự của cán bộ lãnh đạo. Do đó, trong vụ án như thế này, việc điều tra, làm rõ một cách khách quan, thận trọng, chính xác là yêu cầu hệ trọng.
Về lời khai của Dương Chí Dũng, trong quá trình điều tra, Dương Chí Dũng cũng đã từng khai nội dung này và đã được cơ quan điều tra làm rõ, báo cáo cơ quan có thẩm quyền. Điều này đã được Trung tướng Hoàng Kông Tư khẳng định: “Về thông tin này, trước đây trong quá trình điều tra, Dương Chí Dũng đã khai báo, Cơ quan An ninh điều tra Bộ Công an đã báo cáo kịp thời lãnh đạo Bộ Công an. Lãnh đạo Bộ Công an đã chỉ đạo Cơ quan An ninh điều tra báo cáo với cấp có thẩm quyền và khẩn trương điều tra, xác minh theo quy định của pháp luật. Kết quả điều tra, xác minh đến nay xác định không có cuộc gọi trao đổi trong các list điện thoại như Dương Chí Dũng khai báo và bản thân Dương Chí Dũng cũng đã nhiều lần thay đổi lời khai trước Cơ quan An ninh điều tra, nên chưa đủ căn cứ kết luận”.
Những thông tin từ lời khai của Dương Chí Dũng trước tòa có liên quan đến một số cán bộ Công an, Trung tướng cũng cho biết: “Theo quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự, khi phát hiện có dấu hiệu tội phạm thì Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, Tòa án trong phạm vi, nhiệm vụ, quyền hạn của mình có trách nhiệm khởi tố vụ án và áp dụng các biện pháp điều tra do pháp luật quy định để xác định tội phạm và xử lý người phạm tội. Đối với những thông tin từ lời khai của Dương Chí Dũng trước tòa có liên quan đến một số cán bộ Công an và cá nhân khác; theo chỉ đạo của lãnh đạo Bộ Công an, Cơ quan An ninh điều tra Bộ Công an sẽ phối hợp chặt chẽ với Viện kiểm sát, Tòa án và các cơ quan chức năng tiếp tục khẩn trương điều tra, xác minh, làm rõ để xử lý theo quy định của pháp luật, bảo đảm không bỏ lọt tội phạm, không để oan, sai”.
Củng cố niềm tin trong cuộc chiến chống tham nhũng
Trong vụ án này, cần phải nhấn mạnh sự vào cuộc, đôn đốc, chỉ đạo quyết liệt của các cơ quan Trung ương. Tại nhiều kỳ họp Quốc hội, đại biểu Quốc hội rất quan tâm và thảo luận nhiều vấn đề liên quan. Ngày 22/8/2012, tại cuộc họp của Ban Chỉ đạo Trung ương về PCTN, việc truy bắt bị can Dương Chí Dũng rất được quan tâm. Tại cuộc họp, Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng - khi đó là Trưởng ban Chỉ đạo đã yêu cầu đẩy nhanh tiến độ điều tra, truy nã, bắt bằng được bị can Dương Chí Dũng để xử lý nghiêm trước pháp luật.
Năm 2013, sau khi Ban Chỉ đạo Trung ương về PCTN củng cố mô hình, tổ chức, vụ án tại Vinalines cùng những vụ án kinh tế, tham nhũng lớn khác tiếp tục được đôn đốc, chỉ đạo quyết liệt. Ngày 6/8/2013, Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng, Trưởng Ban Chỉ đạo Trung ương về PCTN ký ban hành quyết định thành lập các đoàn công tác kiểm tra, giám sát việc thanh tra, khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử các vụ án tham nhũng nghiêm trọng, phức tạp, trong đó có vụ án Dương Chí Dũng.
Quyết định nêu rõ việc tổ chức thực hiện, theo đó, Đảng ủy Công an Trung ương, Ban Cán sự Đảng Viện Kiểm sát nhân dân tối cao, Tòa án nhân dân tối cao, Thanh tra Chính phủ và các Tỉnh ủy, Thành ủy trực thuộc Trung ương báo cáo tình hình, kết quả phát hiện, thanh tra các vụ việc, khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử những vụ án tham nhũng hoặc có dấu hiệu tham nhũng; những tồn tại, hạn chế và khó khăn, vướng mắc trong lĩnh vực hoạt động của ngành, địa phương mình theo nội dung đề cương kiểm tra, giám sát, kèm theo thống kê theo mẫu. Báo cáo tập trung những vụ án tham nhũng nghiêm trọng, phức tạp mà dư luận xã hội quan tâm...
Cùng với việc điều tra, làm rõ vụ án Dương Chí Dũng thì vụ án liên quan các bị cáo tổ chức cho Dương Chí Dũng bỏ trốn cũng đã được làm rõ và xét xử sơ thẩm, đảm bảo tính nghiêm minh của luật pháp.
Như vậy, để điều tra, làm rõ, xử lý nghiêm các vụ án tham nhũng lớn như vụ án Dương Chí Dũng, vụ Huỳnh Thị Huyền Như, vụ Nguyễn Đức Kiên..., trước hết thể hiện ở sự vào cuộc quyết liệt của các cơ quan Trung ương mà trực tiếp là Ban Chỉ đạo Trung ương về PCTN. Tiếp đó là quyết tâm của các cơ quan tiến hành tố tụng, trong đó có cơ quan điều tra đã nỗ lực khắc phục khó khăn, thách thức, giữ vững phẩm chất, bản lĩnh để đưa ra ánh sáng các đối tượng tham nhũng. Đồng thời, trong cuộc chiến chống tham nhũng, các cơ quan chức năng (Quốc hội, Chính phủ) đã từng bước hoàn thiện thể chế pháp luật, tạo hành lang pháp lý phòng, chống loại tội phạm này
