Cây cầu của sự hòa giải và lòng nhân ái

Hội thảo đã thu hút sự tham gia của nhiều nhà văn, nhà thơ, nhà nghiên cứu tên tuổi của Việt Nam và Mỹ.

Kevin Bowen là cái tên không xa lạ đối với rất nhiều nhà văn Việt Nam . Ông là Giám đốc Trung tâm William Joiner, nhà thơ, đồng thời là một cựu chiến binh Mỹ từng đóng quân ở Tây Ninh trong chiến tranh Việt Nam . Kevin chính là người khởi xướng cho việc mở đường để văn học Việt Nam vào Mỹ. Là người lính trở về từ cuộc chiến, với những ám ảnh trong tâm hồn, ông hiểu hơn ai hết, rằng văn hóa nói chung và văn học nói riêng chính là một phương thuốc hữu hiệu để chữa lành những vết thương chiến tranh, gác lại quá khứ giữa hai nước đã từng đứng hai bên chiến tuyến.

Bằng sự nỗ lực không mệt mỏi của mình trong nhiều năm, với tình cảm đặc biệt dành cho Việt Nam, Kevin và các cộng sự của ông, là các nhà văn, dịch giả nổi tiếng như Nguyễn Bá Chung, Bruce Weigl, Martha Collins... đã âm thầm giới thiệu tác phẩm của nhiều nhà văn, nhà thơ Việt Nam đến với độc giả Mỹ. Không chỉ dừng lại ở đó, Kevin Bowen và Trung tâm Joiner của ông còn cố gắng đưa các nhà văn Việt Nam đến Mỹ và đưa những cựu binh Mỹ sang Việt Nam nhằm tìm kiếm một tiếng nói của hòa bình và lòng nhân ái.

Tác giả "Thời xa vắng" - Lê Lựu chính là nhà văn Việt Nam, đầu tiên được mời đến Mỹ. Nhớ lại chuyến đi ấy, nhà văn Lê Lựu viết: "Tôi thật may mắn là người đầu tiên được Trung tâm William Joiner mời đến Mỹ. Khi dự hội thảo với các nhà văn Mỹ cùng nhiều GS, sinh viên, họ hỏi nhiều câu hỏi lắm. Có người hỏi để tìm hiểu về đất nước Việt Nam nhưng cũng có không ít người hỏi về Việt Nam với một cái nhìn miệt thị. Có người bới móc, khơi lại hận thù. Có người lại đả kích để tìm hiểu thái độ của các nhà văn đối với chính phủ ta như thế nào. Khi ấy tôi mới tỉnh ngộ rằng mình không đến Mỹ để chơi, mà còn có một trách nhiệm lớn lao đang đè nặng. Bởi mình đang là đại diện cho cả một đất nước.

Qua hội thảo đầu tiên mà tôi tham dự và phát biểu, tham luận, những người Mỹ hiểu ra dân tộc Việt Nam là thế, cũng học hành, cũng văn minh, cũng có mấy nghìn năm lịch sử và truyền thống nhân đạo. Khi người ta hiểu được nhân cách của dân tộc người ta mới bàn đến văn học của đất nước đó. Và qua những tác phẩm của các nhà văn, nhà thơ Việt Nam, người Mỹ nhận ra dân tộc Việt Nam là một dân tộc hiếu học, yêu lẽ phải, khát vọng hòa bình và đầy lòng nhân ái. Nhưng để chuyển tải được nền văn học Việt Nam sang Mỹ qua các cuộc hội thảo này thì Trung tâm W.Joiner và các nhà văn Việt Nam đã gặp rất nhiều khó khăn.

Trong lúc có nhiều người gây khó khăn, phản đối, đả đảo, cản trở thì Trung tâm Joiner vẫn kiên trì ước mơ về một nền hòa bình thực sự  giữa hai dân tộc, cho dù chiến tranh đã kết thúc. Ở đâu trên thế giới này cũng vậy, hầu hết các nhà văn đều là những con người yêu hòa bình, nhân văn và việc tổ chức những cuộc hội thảo về văn học Việt Nam trên đất Mỹ giống như những vết dầu loang dần ra, tỏa ra. Và chính thế, một số nhà văn đã trở thành những sứ giả của hòa bình.

Trong suốt mấy chục năm sau chiến tranh, những sứ giả hòa bình của cả hai dân tộc đã không ngừng bước trong sứ mệnh lớn lao của mình. Để hôm nay chúng ta có thể cùng nhau ở đây hay ở một nơi nào đó trên thế gian này nói về vẻ đẹp của con người dân tộc mình, quên đi những hận thù và bước tiếp những bước đầy khó khăn nhưng kiêu hãnh về tương lai, một tương lai không chiến tranh, không hận thù, một tương lai của lòng nhân ái và thấu hiểu".

Sau chuyến đi đầu tiên của nhà văn Lê Lựu, rất nhiều nhà văn được mời đến Mỹ hằng năm như Nguyễn Khải, Nguyễn Quang Sáng, Phạm Tiến Duật, Nguyễn Duy, Nguyễn Quang Thiều, Cao Tiến Lê, Chu Lai, Trần Anh Thái, Lê Minh Khuê, Dương Thuấn, Đỗ Chu, Trần Đăng Khoa, Lâm Thị Mỹ Dạ... Với các hoạt động của mình, chủ yếu là gặp gỡ, tiếp xúc, trao đổi, giao lưu văn hóa với công chúng và độc giả Mỹ, các nhà văn Việt Nam đã giới thiệu một bức chân dung tinh thần tương đối đầy đủ về đất nước và con người Việt Nam. Nhờ thế, người dân Mỹ thêm hiểu và thêm yêu mến đất nước Việt Nam .

Nhà thơ Nguyễn Duy kể lại buổi đọc thơ của mình tại một vườn thơ ở Los Angeles: "Tôi đã thấy những người Mỹ ở đó cảm động thực sự, và từ đó, tôi nhận ra sức mạnh phi thường của văn học, sức mạnh hóa giải hận thù và hàn gắn những vết đau thương. Các nhà văn, nhà thơ, các GS đại học, các nhà xuất bản Mỹ, thông qua Trung tâm William Joiner đã làm những điều này từ những tình cảm chân thành, từ tấm lòng của họ. Đây là nhiệm vụ mà lương tâm giao cho họ. Và lẽ thường, những điều gì xuất phát từ lương tâm, sẽ luôn bền vững và tốt đẹp. Họ đã nhìn cuộc chiến tranh từ phía lương tâm, cảm thấy có lỗi với những gì đã xảy ra và họ đã xây dựng một nhịp cầu lương tâm để nối liền sự chia cách... Từng chút, từng chút một, bằng văn hóa, họ tạo ra sự thông cảm và đặt ra một nhu cầu bức thiết cho lương tâm người Mỹ là phải có một quan hệ nhân ái với Việt Nam . Nhờ những hoạt động đó, họ đã làm trước, đã đi trước, và đã có những tác động ảnh hưởng đến những tiến độ của hoạt động chính trị sau này".

Về những thành tựu của văn học Việt - Mỹ trong việc góp phần xây dựng mối quan hệ tốt đẹp, hòa hợp giữa hai dân tộc, nhà phê bình Văn Giá nhận định: "Cuộc chiến tranh Việt - Mỹ đã đi qua quãng thời gian vừa tròn 35 năm. Nhưng để hóa giải tâm lý hậu chiến, xóa bỏ hận thù, gác lại quá khứ, hướng tới tương lai giữa những người Việt với người Việt, người Việt với người Mỹ cho đến nay, dẫu đã làm được không ít việc, xem ra, vẫn còn nhiều việc phải làm. Nếu tất cả các văn nghệ sĩ, tất cả các trí thức của cả hai đất nước Việt Nam - Hoa Kỳ cùng biết xả thân vun trồng cho công cuộc hóa giải này thì tôi tin chúng ta sẽ không mất nhiều thời gian nữa. Khi đó cái cây tinh thần được nuôi lớn bằng những hòa hợp yêu thương sẽ đơm hoa kết trái".

Trong suốt những năm qua, không chỉ các nhà văn Việt Nam được mời đến Mỹ, mà rất nhiều nhà văn, dịch giả Mỹ đã tới Việt Nam . Họ đến để tìm hiểu, chia sẻ những hiểu biết về văn hóa với các nhà văn Việt Nam, để thêm yêu mến đất nước và con người Việt Nam . Nữ nhà văn, dịch giả Martha Collin kể rằng công việc dịch thuật thơ ca Việt Nam đã cho bà một trải nghiệm thú vị, về "một đất nước xinh đẹp và đa dạng, một tình bạn với những con người ấm áp và hào phóng mà món quà họ mang lại cho thơ ca, thông qua quá trình dịch thuật, đang trở thành một món quà cho toàn thế giới".

Cũng nhờ có những chuyến đi như vậy mà các nhà văn, dịch giả của hai nước thực sự trở thành những người bạn thân thiết. Tiến sĩ, nhà văn Fred Marchant hồi tưởng lại chuyến về thăm quê nhà của người bạn Việt Nam , nhà thơ “thần đồng” Trần Đăng Khoa: "Khu vực xung quanh ngôi làng sinh thời của Trần Đăng Khoa vẫn còn những hố bom từ thời chiến tranh. Và để vượt qua sông Kinh Thầy thời điểm đó phải đi bằng phà vì chiếc cầu vẫn chưa được sửa chữa sau chiến tranh. Chúng tôi ra khỏi ôtô và chờ phà đưa chúng tôi sang bên kia sông. Khi chúng tôi đứng xếp hàng, một người dân làng đứng trước tôi - một phụ nữ già, đang đẩy chiếc xe đạp với một bao tải gạo ở sau xe. Tôi nghiêng người và giúp bà đẩy chiếc xe đạp cùng bao tải gạo lên phà. Khi đã lên được phà, tôi nhìn quanh tìm các bạn tôi và thấy rất nhiều người địa phương đang nhìn tôi mỉm cười. Tôi không nghĩ là tôi hiểu mọi người đang nghĩ gì, nhưng tôi tin vào cái ý nghĩ ngay lập tức thoáng qua đầu tôi, đó là chút gì mang tính biểu tượng khi họ nhìn thấy hành động của tôi, một cựu binh Mỹ đứng tuổi giúp đỡ một phụ nữ lớn tuổi Việt Nam làm một việc nhỏ".

Trong thời kỳ hội nhập toàn cầu hôm nay, việc giao lưu, trao đổi văn hóa để các dân tộc trở nên gần gũi, hiểu biết nhau hơn là một xu thế tất yếu. Với những người cầm bút, các nhà văn thì đây lại càng trở thành một nhu cầu quan trọng hàng đầu.  Hiểu, để trở thành bạn bè, và hiểu để giúp đỡ nhau trên con đường đưa văn hóa dân tộc mình đến với một nền văn hóa khác. Các nhà văn, dịch giả Mỹ, thông qua hoạt động của Trung tâm William Joiner đã thực sự mở một cánh cửa lớn, thực sự bắc một cây cầu để văn học Việt Nam đến với độc giả Mỹ, và từ đó, đến với độc giả thế giới. Số lượng tác phẩm văn học Việt Nam được dịch và giới thiệu ở Mỹ ngày một nhiều lên, là nhờ sự nỗ lực không ngừng của các nhà văn, dịch giả tâm huyết với Việt Nam như Kevin Bowen, Nguyễn Bá Chung, Bruce Weigl...

Hội thảo văn học Việt - Mỹ chính là dịp để nhìn lại quá trình giao lưu văn học Việt - Mỹ trong suốt một thời kỳ dài nhiều khó khăn và thử thách. Từ hội thảo này, các nhà văn của hai nước sẽ tiếp tục hoạch định những bước đi mới cho tương lai lâu dài của hai nền văn học. Nhà thơ Nguyễn Duy cho biết, bên cạnh việc quảng bá các tác phẩm đương đại Việt Nam, Trung tâm William Joiner sẽ quảng bá các tinh hoa văn hóa Việt Nam, bao gồm cả văn hóa vật thể và phi vật thể. Mục tiêu giao lưu văn học Việt - Mỹ trong thời gian tới là tiếp tục dịch và giới thiệu các tác phẩm văn học Việt Nam để giới thiệu đến độc giả Mỹ, qua đó quảng bá sâu rộng đến dân chúng Mỹ về đất nước và con người Việt Nam trong thời kỳ hòa bình, đổi mới và phát triển.

Những viên gạch đầu tiên của một nền móng vững chắc trong giao lưu văn hóa đã được các nhà văn hai nước thực hiện, và chắc chắn sẽ còn rất nhiều việc phải làm, cần thêm những tấm lòng và những tài năng mới để có thể tiếp tục xây nên một cây cầu đẹp đẽ của hòa giải và yêu thương, nhân ái