Trong đề dẫn Hội thảo khoa học “Sự khác biệt của nghệ thuật Cải lương Nam – Bắc: thành tựu, hạn chế, những vấn đề đặt ra và giải pháp phát triển” do Nhà hát Sân khấu truyền thống quốc gia Việt Nam, Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch tổ chức ngày 11/9 tại Hà Nội, TS.NSND Triệu Trung Kiên, Phó Giám đốc Nhà hát Sân khấu truyền thống quốc gia Việt Nam cho rằng có ba nguồn lực chính để tạo nên “sức mạnh mềm” của một quốc gia, đó là nền văn hoá, hệ giá trị và hệ thống chính sách.
Nền văn hóa Việt Nam có bề dày truyền thống hàng nghìn năm, mang bản sắc riêng biệt, độc đáo, nên không dễ đồng hóa. Nghệ thuật biểu diễn, trong đó có sân khấu Cải lương là một trong những thành phần quan trọng của văn hóa, có vai trò quan trọng trong việc quảng bá hình ảnh đất nước, là con đường ngắn nhất để thế giới cảm nhận một cách đầy đủ các giá trị bền vững của dân tộc Việt Nam. Sân khấu Cải lương cũng nằm trong nguồn lực văn hóa để tạo nên “sức mạnh mềm” của quốc gia.
Tuy nhiên, TS.NSND Triệu Trung Kiên cũng cho rằng, hiện nay, nghệ thuật Cải lương ở cả hai miền Nam và Bắc đang phải đối mặt với những thách thức và cơ hội chưa từng có.
Sự bùng nổ của công nghệ số, xu thế toàn cầu hóa và tốc độ đô thị hóa diễn ra mạnh mẽ trong cơ chế thị trường đã làm thay đổi hoàn toàn hệ sinh thái văn hóa nghe nhìn của công chúng. Các loại hình giải trí hiện đại, tiện lợi, mạng xã hội, xem phim, nghe nhạc trực tuyến hay trò chơi điện tử đang chiếm lĩnh phần lớn quỹ thời gian của cộng đồng, đẩy sân khấu truyền thống nói chung và Cải lương nói riêng vào thế phải cạnh tranh gay gắt để giành giữ khán giả, đặc biệt là thế hệ trẻ.
Thạc sĩ Cao Thị Phương Dung, Trường Đại học Sân khấu - Điện ảnh Hà Nội cũng nhận định, nghệ thuật Cải lương đang trải qua giai đoạn chuyển mình đầy thách thức. Số lượng khán giả thường xuyên giảm sút, đặc biệt trong giới trẻ đô thị. Nhiều đoàn Cải lương hoạt động cầm chừng vì thiếu khán giả và nguồn lực. Đội ngũ nghệ sĩ kế thừa chưa đủ mạnh.
Đạo diễn, nhà báo Nguyễn Thanh Hiệp, Trưởng Ban Lý luận phê bình Hội Sân khấu TP Hồ Chí Minh chỉ ra rằng: Cải lương đang đối diện nhiều khó khăn như thiếu khán giả trẻ, thiếu lực lượng kế cận, thiếu không gian biểu diễn ổn định; cơ chế đầu tư, đặt hàng và đánh giá hiệu quả còn bất cập; nguồn lực xã hội hóa chưa được khơi thông; hoạt động số hóa và bảo vệ bản quyền chưa theo kịp thực tiễn.
Thực tế, những chuyển biến mạnh mẽ của xã hội đương đại tạo ra nhiều thách thức nhưng cũng đang mở ra những hướng đi mới, khẳng định sức sống dẻo dai của Cải lương.
Theo TS.NSND Triệu Trung Kiên, không gian mạng đang là công cụ đắc lực để các nghệ sĩ trẻ quảng bá di sản văn hóa, kết nối cộng đồng người hâm mộ không giới hạn địa lý. Xu hướng thử nghiệm kết hợp vọng cổ với nhạc rap, nhạc điện tử, hay việc đưa Cải lương vào các không gian văn hóa du lịch, trường học đang được cả hai miền Nam – Bắc chủ động thực hiện. Đây là minh chứng cho thấy Cải lương vẫn đang vận động, tự "cải cách" để thích ứng, tìm cách sinh tồn và định vị lại giá trị của mình trong lòng xã hội hiện đại.
Đồng nhận định trên nhưng đạo diễn Nguyễn Thanh Hiệp cho rằng không thể chỉ trông chờ vào tình yêu nghề và sự hy sinh của nghệ sĩ để duy trì một loại hình nghệ thuật.
Theo đạo diễn Nguyễn Thanh Hiệp, Cải lương cần một hệ thống chính sách đủ mạnh, chuyển từ tư duy “bao cấp để tồn tại” sang “kiến tạo để phát triển”; từ “giữ gìn di sản” sang “làm giàu di sản”; từ quản lý từng đơn vị riêng lẻ sang quản trị một hệ sinh thái sáng tạo. Đây không chỉ là yêu cầu trước mắt mà còn là chiến lược lâu dài để Cải lương tiếp tục sản sinh tác phẩm mới, tài năng mới, công chúng mới và giá trị mới trong kỷ nguyên số.
Thạc sĩ Cao Thị Phương Dung đề xuất, việc bảo tồn và phát huy nghệ thuật kịch hát truyền thống, trong đó có Cải lương cần học hỏi kinh nghiệm từ các nước đã đi trước, đã thành công như Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, Ấn Độ. Tất cả bốn quốc gia đều có sự công nhận và cam kết dài hạn từ cấp nhà nước, thể hiện qua hành lang pháp lý rõ ràng (luật, nghị định, danh sách di sản), nguồn ngân sách ổn định và các cơ quan chuyên trách có thẩm quyền. Điều này cho thấy không thể bảo tồn nghệ thuật truyền thống một cách hiệu quả nếu chỉ dựa vào nỗ lực tự phát của cá nhân nghệ sĩ hay cộng đồng.
Các quốc gia thành công trong bảo tồn, phát huy nghệ thuật truyền thống đều duy trì hệ thống đào tạo chuyên sâu từ sớm, công nhận nghệ thuật biểu diễn truyền thống đòi hỏi kỹ năng cao và thời gian dài để nắm vững; phải bảo đảm chuỗi truyền thừa không bị đứt đoạn; đầu tư vào việc xây dựng khán giả thế hệ mới thông qua giáo dục học đường, với mức độ, hình thức khác nhau; đạt được mức độ uy tín quốc tế đáng kể, qua các danh hiệu UNESCO, sự hiện diện tại các liên hoan quốc tế và sự công nhận của cộng đồng học thuật toàn cầu…
TS.NSƯT Lê Nguyên Đạt, Trường Đại học Sân khấu – Điện ảnh TP Hồ Chí Minh cho rằng, trước hết, cần giữ đặc trưng kịch hát là nguyên tắc nền tảng. Hiện đại hóa Cải lương không đồng nghĩa với kịch nói hóa, giao hưởng hóa hay sân khấu hóa hình thức bên ngoài. Cải lương có thể tiếp nhận nhiều yếu tố mới, nhưng không được đánh mất năng lực biểu hiện nội tâm bằng lời ca.
Bên cạnh đó, cần đổi mới kịch bản bằng cách đưa vấn đề đương đại vào cấu trúc Cải lương; cần phát triển công chúng trẻ bằng học đường, truyền thông số và trải nghiệm hậu trường… Cải lương được giới thiệu trong trường học bằng trích đoạn ngắn, giao lưu nghệ sĩ, trải nghiệm hóa trang, thử ca, tham quan dàn nhạc, xem hậu trường. Trên không gian số, cần có kho tư liệu, trailer, trích đoạn chất lượng, bài giới thiệu, phỏng vấn nghệ sĩ và hệ thống lịch diễn chuyên nghiệp…
