- Loại ý kiến thứ nhất, đồng tình với quy định này nhưng cần bổ sung thêm “đội ngũ doanh nghiệp” để thể hiện đầy đủ bản chất giai cấp của nhà nước ta hiện nay;
- Loại ý kiến thứ hai, đề nghị thay cụm từ “nền tảng là liên minh giữa giai cấp công nhân với giai cấp nông dân và đội ngũ trí thức” bằng cụm từ “nền tảng là khối đại đoàn kết toàn dân tộc”.
Về cơ bản tôi đồng tình với loại ý kiến thứ 2 vì các lý do sau đây:
- Một là, việc tiếp cận các quy định của Hiến pháp từ góc độ giai cấp là hoàn toàn đúng đắn. Với cách tiếp cận này sẽ cho thấy một cách tổng thể ý chí của giai cấp chiến thắng trong Hiến pháp. Ví dụ Hiến pháp Hoa Kỳ năm 1787 là tự ghi nhận sự chiến thắng của giai cấp tư sản và các dân tộc thuộc địa của Anh quốc. Hiến pháp năm 1789 của nước Pháp thể hiện sự cáo chung của chế độ quý tộc tăng lữ và nhà thờ ghi nhận sự thắng lợi của giai cấp tư sản.
Hiến pháp năm 1918 của nước Nga Xô Viết đã ghi nhận sự chiến thắng và lập nên nền chuyên chính của giai cấp vô sản. Hiến pháp năm 1946 của nước ta đã lập nên nhà nước kiểu mới đầu tiên ở Đông Nam Á, ghi nhận dân tộc Việt Nam đã thoát khỏi vòng áp bức của chế độ thực dân và phong kiến dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam. Như vậy, việc tiếp cận từ góc độ giai cấp của nhà nước trong Hiến pháp, không chỉ từ một điều quy định cụ thể, mà phải tiếp cận từ toàn bộ nội dung của Hiến pháp. Nếu lấy quy định: “Tất cả quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân mà nền tảng là liên minh giữa giai cấp công nhân với giai cấp nông dân và đội ngũ trí thức” (ở điều 2) so với quy định: “Đảng Cộng sản Việt Nam… là lực lượng lãnh đạo nhà nước và xã hội” (điều 4) thì việc quy định ai là lực lượng lãnh đạo nhà nước và xã hội thể hiện sâu sắc hơn nhiều bản chất của nhà nước. Do vậy, ý kiến đề nghị bổ sung thêm “đội ngũ doanh nhân” vào quy định ở điều 2 nói trên để thể hiện đầy đủ hơn bản chất giai cấp của nhà nước ta là chưa phù hợp.
- Hai là, nhìn vào lịch sử lập hiến nước ta, cũng như nhiều nước trên thế giới có thể nhận thấy rằng việc xác định bản chất của Hiến pháp chỉ từ góc độ lợi ích của giai cấp cầm quyền là đúng nhưng chưa đầy đủ. Hiến pháp là đạo luật gốc của một đất nước vừa phải ghi nhận và thể hiện lợi ích cơ bản sống còn của giai cấp cầm quyền, lại phải vừa ghi nhận và thể hiện những lợi ích của các tầng lớp xã hội, lợi ích chung của nhân dân, của dân tộc. Cũng vì thế những chủ thể như nhân dân, dân tộc luôn luôn là những chủ thể mở đầu và xuyên suốt trong Hiến pháp. Điều đó đòi hỏi ngoài việc thể hiện bản chất giai cấp, Hiến pháp còn phải thể hiện bản chất xã hội. Đó là các giá trị như tự do, công bằng, bình đẳng, dân chủ, nhân quyền, công khai, minh bạch… thường được ghi nhận trong Hiến pháp. Đối với nước ta, ngoài các giá trị đó, trải qua hàng ngàn năm lịch sử dựng nước và giữ nước đã hun đúc nên một truyền thống đoàn kết dân tộc – một giá trị và là một sức mạnh vĩ đại để cho nhà nước chúng ta ngày nay ra đời, tồn tại và phát triển. Do đó, “sức mạnh của khối đại đoàn kết toàn dân tộc” là một giá trị của xã hội ta cần phải được ghi nhận trong Hiến pháp.
- Ba là, ngày nay trong bối cảnh xung đột sắc tộc, tôn giáo, chính trị, kinh tế đang có xu hướng gia tăng ở nhiều nước và khu vực trên thế giới. Vì thế, các quốc gia đang tìm kiếm các phương thức thể hiện sự hòa hợp dân tộc, sự hài hòa về lợi ích và sự đồng thuận xã hội, nhằm tạo nên sức mạnh để phát triển. Theo đó, Hiến pháp của nhiều nước đã trở thành một bản khế ước xã hội về mặt pháp lý của các lực lượng xã hội mà đối tượng điều chỉnh là sự hòa hợp giữa các giai cấp, các tầng lớp và các lực lượng xã hội. Phản ảnh đòi hỏi khách quan đó, Hiến pháp không chỉ ghi nhận một lực lượng mà còn phải thể hiện thế cân bằng giữa các giai cấp, các lực lượng khác nhau. Đối với nước ta, đó không chỉ là đòi hỏi ở trong nước mà còn là nhu cầu tập hợp sức mạnh của hàng triệu người Việt Nam thuộc mọi thành phần giai cấp đang định cư ở nước ngoài, tạo thành sức mạnh tổng hợp để phát triển đất nước, chứ không chỉ riêng giai cấp công nhân, nông dân và đội ngũ trí thức ở trong nước.
Với tất cả những lý do nêu trên, theo tôi nên chăng thay nội dung: “nền tảng là liên minh giữa giai cấp công nhân với giai cấp nông dân và đội ngũ trí thức” ở điều 2 dự thảo sửa đổi Hiến pháp năm 1992 bằng nội dung: “mà nền tảng là sức mạnh đại đoàn kết của liên minh tất cả các giai cấp, các tầng lớp và toàn thể dân tộc Việt Nam”. Theo đó, quy định tại điều 2 viết lại như sau: “Tất cả quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân mà nền tảng là sức mạnh đại đoàn kết của liên minh các giai cấp, các tầng lớp và toàn thể dân tộc Việt Nam”
