Cuộc hội thảo thu hút gần 40 nhà văn của hai thế hệ, trong số đó, ngoài những gương mặt quen thuộc với giới yêu văn học cả nước như nhà thơ Giang Nam, nhà văn Nguyễn Quang Hà, Văn Phan, Khổng Minh Dụ, Hồng Thanh Quang, Nguyễn Thị Ngọc Hải, Phan Quế, Tôn ái Nhân, Lương Sĩ Cầm, Thái Kế Toại, Trần Công Tấn, Nguyễn Xuân Thái, Nguyễn Xuân Hải… còn có những cây bút trẻ đang tìm đến với đề tài này bằng sự khát khao được viết, được thử nghiệm mình trước một đề tài hấp dẫn như Đào Thanh Tuyền, Lê Đức Quang, Nguyễn Thị Bích Nhàn…
Từ nỗi trăn trở của hai vị tướng
Không phải ngẫu nhiên mà Trung tướng, nhà văn Hữu Ước - Phó Tổng cục trưởng Tổng cục XDLL CAND, Tổng biên tập Báo CAND, Chủ tịch Chi hội nhà văn Công an phân công nhà thơ Khổng Minh Dụ chủ trì cuộc hội thảo này, mà vì vị tướng tuổi Quý Mùi của vùng quê xứ Đoài, huyện Thạch Thất, TP Hà Nội đã đi qua cuộc chiến tranh gian khổ, ác liệt mà hào hùng với nhiều trải nghiệm trong cuộc sống và nghiệp viết.
Với tất cả nỗi niềm trăn trở của một người cầm bút và quản lý báo chí, văn học nghệ thuật của lực lượng CAND, tại buổi khai mạc Trại sáng tác văn học "Vì ANTQ và bình yên cuộc sống" trước khi diễn ra cuộc hội thảo, Trung tướng nhà văn Hữu Ước đặt ra nhiều câu hỏi để các đồng nghiệp suy ngẫm, thảo luận. Nhà văn Hữu Ước đặt vấn đề vì sao đề tài "Vì ANTQ và bình yên cuộc sống" vốn rất ăn khách, nhưng không được giới văn học đánh giá cao? Đề tài này có sức cuốn hút, lan tỏa và ảnh hưởng xã hội rất lớn nhưng chưa có tác phẩm nào đạt giải cao trong các giải thưởng văn học toàn quốc? Vì sao chưa có nhà văn nào chuyên tâm về đề tài này đoạt giải thưởng nhà nước?
Đề cập đến mảng tư liệu lịch sử, nhà văn Hữu Ước tâm sự: "Chiến tranh đã đi qua, nhưng vẫn còn đó rất nhiều dấu ấn, nhân vật, sự kiện cần được nhà văn khai thác, viết lại kịp thời khi những nhân chứng lịch sử còn sống. Những người cầm bút về đề tài "Vì ANTQ và bình yên cuộc sống" cần phải đặt trách nhiệm mình trước mỗi trang viết, phải tận dụng quỹ thời gian để tìm tòi, khám phá, chuyển tải đến bạn đọc cùng giới yêu văn học trong và ngoài nước bằng những tác phẩm giàu sức sáng tạo, đậm chất nhân văn. Không tranh thủ thì những nhân chứng lịch sử, những pho tư liệu sống sẽ ra đi theo dòng chảy thời gian, lúc đó chúng ta sẽ có lỗi với thế hệ cha anh đã từng một thời cầm súng chiến đấu vì sự bình yên cuộc sống".
Ngoài mảng tư liệu lịch sử, nhà văn Hữu Ước cho rằng những đề tài đương đại cũng có sức hấp dẫn mạnh mẽ. Trong cuộc đấu tranh giữa cái ác và thiện, cuộc chiến đấu phòng chống tội phạm giữa thời bình, có nhiều câu chuyện đầy nghiệt ngã liên quan đến số phận, nỗi đau con người, rồi những cuộc đấu trí của cán bộ chiến sĩ Công an với chính họ khi phải đối mặt những tình huống gay go, phức tạp có tính quyết định đến sinh mệnh chính trị, đời sống kinh tế… Đó cũng là những tư liệu quý giá, sống động mà các nhà văn cần phải dành thật nhiều thời gian để tiếp xúc đời sống thực tế mới có thể viết được.
Ở góc nhìn rất thẩm mỹ và tinh tế, nhà văn Hữu Ước chia sẻ: "Lâu nay, tiểu thuyết của các nhà văn viết về đề tài này phần nhiều đều hư cấu bằng sức tưởng tượng của mình, mà ít bám sát thực tế, không bám sát chất liệu sinh động của cuộc sống, nên khi chuyển thể thành kịch bản sân khấu, điện ảnh sẽ vấp phải khó khăn trở ngại".
Nhà thơ Khổng Minh Dụ đã tạo cảm giác gần gũi, thân thiện khi định hướng: "Rất nhiều nhà văn nghĩ rằng, đề tài văn học "Vì ANTQ và bình yên cuộc sống" là công việc của những người cầm bút trong lực lượng Công an. Tuy nhiên, cần hiểu rằng vấn đề bình yên cuộc sống là trách nhiệm chung của toàn Đảng, toàn dân, là sự nghiệp cách mạng của quần chúng, nên các nhà văn cần phải cộng sự bằng tất cả tinh thần, trách nhiệm của người cầm bút. Phạm vi đặt ra với biên độ mở rộng từ tiểu thuyết, truyện ký đến truyện ngắn, thơ, kịch bản sân khấu, điện ảnh gắn liền với đề tài an ninh trật tự để thu hút thêm nhiều nhà văn ngoài lực lượng Công an tham gia.
Bộ Công an, Chi hội Nhà văn Công an, Nhà xuất bản CAND cũng như Báo CAND và các chuyên đề An ninh thế giới, Văn nghệ Công an, Cảnh sát toàn cầu luôn mở rộng cửa, sẵn sàng mời đón các nhà văn ngoài ngành tham gia với tinh thần "chiêu hiền đãi sĩ", tạo mọi điều kiện thuận lợi để các nhà văn tiếp cận thực tế về đời sống và chiến đấu của lực lượng Công an.
Trực thuộc Hội Nhà văn Việt Nam có Chi hội Nhà văn TP Hồ Chí Minh, Chi hội Nhà văn Quân đội và Chi hội Nhà văn Công an, trong đó Chi hội nhà văn có trên ba chục hội viên. Với một đề tài rộng lớn, phong phú, nhưng chỉ có chừng ấy hội viên thì làm sao có thể khai thác, chuyển tải hết những câu chuyện đã và đang diễn ra trong cuộc chiến đấu "Vì ANTQ, vì hạnh phúc nhân dân", chính vì vậy rất cần có sự hợp tác của các nhà văn bên ngoài. Để làm được điều này hội thảo cần xác định những khó khăn, thuận lợi trong tiếp cận thực tế đề tài và cùng tìm định hướng khắc phục".
Đến những vấn đề cần được quan tâm
Những câu hỏi và gợi ý mà nhà văn Hữu ước, nhà thơ Khổng Minh Dụ đặt ra, đã cuốn hút những người tham dự hội thảo ngay từ đầu cuộc. Bằng những trải nghiệm của mình trong nghề Công an, nhà văn Văn Phan khởi đầu hội thảo bằng ý tưởng điểm lược lịch sử văn học của ngành Công an và những nhà văn tên tuổi trong thời kỳ đầu như cố nhà văn Lê Tri Kỷ - người có nhiều tác phẩm văn học khắc họa hình ảnh Công an.
Từ những năm đầu thập kỷ 80 cho đến cuối đời mình, nhà văn Lê Tri Kỷ luôn ước muốn lực lượng Công an sớm có một tờ báo văn nghệ để người dân thêm hiểu về Công an. Nhà văn Văn Phan cho biết "Trong chiến tranh hầu như các nhà văn Công an ở phía Bắc không được đi thực tế nhiều, mà người nào chiến đấu ở đâu thì tìm hiểu thực tế ở đó.
Mãi đến đầu năm 1973, sau khi Hiệp định Pari ký kết mới có một đội ngũ nhà văn Công an đầu tiên ra mặt trận với tư cách là những người đi làm văn nghệ nhưng chỉ từ Bình Trị Thiên trở ra. Đó là tôi cùng nhà văn Lê Tri Kỷ, nhà báo Ngôn Vĩnh và hai nhà làm phim. Sau này nhà văn Hữu Ước là người đã có nhiều công sức đưa văn nghệ phát triển trong lực lượng Công an và xây dựng Tạp chí Văn hóa Văn nghệ Công an".
Là người "ngoại đạo", nhưng nhà thơ Nguyễn Gia Nùng nhận xét: "Đề tài "Vì ANTQ và bình yên cuộc sống" cho đến nay được phổ cập khá rộng rãi và là một đề tài rất hấp dẫn và phong phú. Viết về Công an không dễ, nhiều sự kiện, câu chuyện đánh án ly kỳ, hấp dẫn, nhưng nếu chỉ viết chừng đó thôi thì chưa phải là tác phẩm văn học, mà qua sự kiện đó cần phải đi sâu khai thác tâm hồn, số phận con người, không nên viết đơn điệu về mặt nổi. Ngoài việc tổ chức trại sáng tác, cuộc thi văn học, những người có trách nhiệm của ngành Công an và các nhà văn Công an cần có những gợi ý cho các nhà văn bên ngoài để họ chủ động tiếp cận, khai thác tư liệu".
Nhà văn Lương Sĩ Cầm trăn trở "Việc các nhà văn Công an chưa được xét giải thưởng nhà nước, giải thưởng Hội Nhà văn, theo tôi nghĩ trước hết thì chúng ta cần hiểu rằng "hữu xạ tự nhiên hương", có thể cái "hương" văn học của các nhà văn Công an chưa tỏa ra đúng mức để được đánh giá, xét duyệt là do mình chứ không phải do tổ chức xét duyệt". Ông đề nghị: "Ngoài việc tổ chức nhiều trại sáng tác, cuộc thi văn học, cần tập hợp, thu hút thêm nhiều cây bút viết về đề tài này và tạo mọi điều kiện thuận lợi để họ sáng tác".
Bằng góc nhìn lý luận phê bình văn học, nhà văn Thái Kế Toại đề cập đến thực trạng đội ngũ viết văn Công an hiện nay: "Chi hội nhà văn Công an đến nay có 32 hội viên, con số đó đáng mừng so với trước đây, nhưng thời gian luôn vận động, trong khi nhiều người đã quá già, nên nguy cơ khủng hoảng đội ngũ có thể xảy ra. Điều đáng nói trong khóa bảy vừa qua, tôi là Phó trưởng ban Văn học an ninh - quốc phòng của Hội Nhà văn Việt Nam, hằng năm tham gia chấm giải thưởng, bản thân tôi rất buồn khi thấy tỷ lệ tác phẩm văn học của các nhà văn Công an rất hiếm, trong khi các nhà văn quân đội gửi tác phẩm rất nhiều. Đặc biệt tác giả của các tác phẩm đó là những nhà văn trẻ như Nguyễn Đình Tú, Nguyễn Xuân Thủy, Sương Nguyệt Minh, Đỗ Bích Thúy, Phùng Văn Khai… Đội ngũ viết văn trẻ của Công an đã hiếm, trong khi đó nhiều người viết theo tính chất bản năng, tự mày mò; một số nhà văn trẻ như Phạm Khải, Như Bình, Nguyễn Hồng Thái… lại bận bịu với công việc bên Báo CAND nên ít nhiều cũng ảnh hưởng đến số lượng, chất lượng sáng tác của họ. Chính vì vậy cần sớm trẻ hóa đội ngũ viết văn Công an để bắt nhịp, kế thừa và động viên họ phát huy khả năng của mình. Để làm được điều đó, chúng tôi nghĩ rằng nên tổ chức một hội nghị những người viết văn về đề tài Công an, mời đón thêm nhiều nhà văn bên ngoài để xây dựng, hoàn thiện và trẻ hóa đội ngũ cầm bút phong phú hơn, mạnh mẽ hơn”.
Nhà văn Dương Duy Ngữ không đi sâu thảo luận, mà chỉ tâm sự với các đồng nghiệp rằng: Trước hết mỗi nhà văn phải đặt trách nhiệm, kỹ năng, tâm huyết của mình và phải biết đổi mới tầm nhìn trước trang viết.
Ở tuổi ngoài 80, nhưng nhà văn Trần Công Tấn vẫn còn sức viết rất khỏe, ông không đi thẳng vào vấn đề hội thảo đặt ra, mà kể lại những chuyến đi khai thác tư liệu đầy khó khăn, vất vả, như để chia sẻ kinh nghiệm với bạn văn, khiến nhiều người phải cảm phục đức tính kiên trì, cẩn trọng và tâm huyết đề tài "Vì ANTQ và bình yên cuộc sống".
Càng trân trọng một tấm lòng đầy tâm huyết với Công an của nhà văn Trần Công Tấn khi ông "bật mí" cho các đồng nghiệp tham dự hội thảo biết "Viết về Công an để thu nhập nhuận bút không phải là vấn đề tôi quan tâm. Chỉ riêng chuyến đi Hà Nội và bốn lần bay sang Lào lấy tư liệu cho tác phẩm "Khi ở xa Tổ quốc", tôi đã phải chi phí 100 triệu đồng, nhuận bút thu lại chỉ chừng 10 triệu, nhưng cái chính là tôi đã gửi gắm tình cảm của mình đối với ngành Công an qua những trang viết về họ".
Thay lời kết
Nhà thơ Khổng Minh Dụ nhận xét, hiếm có một cuộc hội thảo nào về đề tài "Vì ANTQ và bình yên cuộc sống" thu hút sự quan tâm của các nhà văn như cuộc hội thảo này. Sau hơn hai giờ đã có 13 ý kiến thảo luận của các nhà văn, trong đó điều đáng mừng là các nhà văn đã thật sự quan tâm hơn đến dòng văn học này. Ngoài việc đề nghị Công an các đơn vị mở rộng cánh cửa, tạo điều kiện thuận lợi cho các nhà văn bên ngoài, các nhà văn mong muốn lãnh đạo Công an các cấp cần tăng cường gặp gỡ văn nghệ sĩ để thông báo những vấn đề bức xúc, đồng thời tạo điều kiện cho các nhà văn tiếp xúc với sự kiện, nhân vật.
Hội thảo cũng đặt ra vấn đề bên cạnh việc đánh giá đúng chất lượng tác phẩm, các cơ quan tổ chức những cuộc thi viết tiểu thuyết về đề tài Công an cần chú trọng nâng cao giải thưởng để động viên, khuyến khích các nhà văn
