Cuộc đời trưởng thành từ chiến đấu, lao động và cống hiến sức lực, trí tuệ cho cách mạng khẳng định đồng chí Trần Quốc Hoàn là nhà cách mạng tiền bối xuất sắc của Đảng; nhà lãnh đạo, chỉ huy ngành Công an trí, đức song toàn; nhà lý luận, nhà khoa học, nhà giáo tài năng, sắc sảo. Tư duy vượt trội, tầm nhìn xa, hệ thống và những đóng góp to lớn của đồng chí Trần Quốc Hoàn thể hiện trên những vấn đề cơ bản:
Trên cương vị Bộ trưởng Bộ Công an, đồng chí Trần Quốc Hoàn đã cùng với lãnh đạo Bộ chỉ đạo củng cố và tăng cường lực lượng Công an nhân dân, trở thành lực lượng vũ trang chiến đấu, đáp ứng nhiệm vụ đấu tranh chống phản cách mạng và các loại tội phạm trong hai cuộc kháng chiến đầy hi sinh, gian khổ.
Trước yêu cầu ngày càng cao của cuộc kháng chiến chống đế quốc Mỹ, đồng chí Trần Quốc Hoàn và Đảng đoàn Bộ Công an đã tham mưu cho Bộ Chính trị ra Nghị quyết số 40 - CT/TW ngày 20/1/1962 về củng cố và tăng cường lực lượng Công an.
Nghị quyết khẳng định tập trung củng cố và tăng cường lực lượng công an bao gồm nhiều mặt: chính trị, tư tưởng, về tổ chức, về nghiệp vụ, về trang bị vũ khí, kỹ thuật phục vụ chiến đấu. Mỗi lĩnh vực đều có ý nghĩa quan trọng, có mối liên hệ chặt chẽ, bổ sung cho nhau góp phần xây dựng lực lượng CAND vững mạnh, từng bước tiến lên chính quy.
Coi trọng công tác xây dựng Đảng, đồng chí Trần Quốc Hoàn đã phát động và chỉ đạo cuộc vận động xây dựng Đảng bộ bốn tốt, chi bộ bốn tốt, đảng viên bốn tốt trong Công an nhân dân đạt nhiều thành tích nổi bật “45% chi bộ thuộc Đảng bộ cơ quan công an vũ trang được công nhận là chi bộ 4 tốt…”, tạo phong trào thi đua xây dựng tổ chức Đảng vững mạnh trong toành ngành. Đồng chí là người đầu tiên xác định tiêu chuẩn cán bộ Công an nhân dân dựa theo tiêu chuẩn đảng viên để lựa chọn cán bộ và xây dựng tiêu chuẩn cán bộ, vận dụng phù hợp với đặc điểm, tính chất công tác Công an.
Đồng chí Trần Quốc Hoàn là một nhà sư phạm lớn, dành nhiều tâm huyết cho sự nghiệp giáo dục đào tạo thế hệ cán bộ cách mạng. Đồng chí từng giữ chức Hiệu trưởng đầu tiên của Trường Đào tạo cán bộ Lê Hồng Phong (1949-1952). Hiếm hoi trong lịch sử, trong thời gian giữ cương vị Bộ trưởng, đồng chí Trần Quốc Hoàn còn có hơn 10 năm kiêm nhiệm Hiệu trưởng Trường Công an Trung ương (1952 - 1962), Trường Sĩ quan an ninh (nay là Học viện An ninh nhân dân); chỉ đạo thành lập Tổ Văn hoá - Ngoại ngữ thuộc Trường Công an Trung ương, đến năm 1972 thành lập Trường E201 đóng tại xã Sóc Sơn, Hà Nội (nay là trụ sở của Học viện Chính trị CAND); sớm chăm lo công tác tạo nguồn cung cấp cán bộ Công an miền Bắc và xây dựng lực lượng An ninh miền Nam. Ngay từ đầu năm 1955, đồng chí chỉ đạo thành lập “Tổ cán bộ miền Nam” chuyên trách công tác chi viện cho miền Nam. Từ chi viện lúc đầu chỉ có 5 đồng chí, đến ngày 29/4/1975, lực lượng Công an nhân dân đã chi viện 11.294 đồng chí cho chiến trường miền Nam, góp phần xây dựng bộ khung cán bộ tăng sức, tăng lực tạo điều kiện để An ninh miền Nam hoàn thành nhiệm vụ.
Cố Bộ trưởng Trần Quốc Hoàn là người tiên phong mở đường xây dựng, ứng dụng và phát triển các thành tựu khoa học vào ngành Công an, không những bảo đảm phục vụ kịp thời trước mắt và lâu dài cho sự phát triển của cách mạng Việt Nam mà còn gây dựng mối quan hệ hợp tác đào tạo, bồi dưỡng cán bộ với các nước đối tác truyền thống. Hướng nghiên cứu tập trung vào xây dựng, ứng dụng và phát triển khoa học kỹ thuật vào công tác Công an như máy tính, điện đài, tín hiệu vô tuyến, thiết bị nguỵ trạng, thông tin mật mã, mạng lưới thông tin, cán bộ cơ yếu, báo vụ… phục vụ lực lượng trinh sát, an ninh, tình báo nghiệp vụ, khai phá những trận tuyến thầm lặng không tiếng súng nhưng vô cùng cam go, phức tạp. Ông cũng chủ trương xây dựng cơ sở dữ liệu dân cư phục vụ an ninh quốc gia từ những năm cuối thập kỷ 70 - điều mà hơn 40 năm sau mới trở thành hiện thực với Dự án Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư, được Chính phủ triển khai mạnh mẽ trong thời đại chuyển đổi số hôm nay.
Từ quan điểm xây dựng hệ thống, toàn diện lực lượng Công an nhân dân, đặc biệt quan tâm đến công an cơ sở và phát huy sức mạnh quần chúng trong bảo đảm trật tự an toàn xã hội, đồng chí Trần Quốc Hoàn đã lãnh đạo phong trào “Bảo vệ trị an” (nay là phong trào “Toàn dân bảo vệ an ninh Tổ quốc”) ngày càng phát triển sâu rộng, từ “Phòng gian bảo mật” với khẩu hiệu “Ba không”, “Ba chống”, “Ba phòng” trong kháng chiến chống thực dân Pháp; “Ba phòng”, “Ba không”, “Ba chống” trong thời kỳ chống Mỹ cứu nước và phong trào “Bảo vệ an ninh Tổ quốc” từ năm 1976 đến nay đã góp phần to lớn vào sự nghiệp bảo vệ an ninh Tổ quốc.
Dưới sự lãnh đạo của đồng chí Bộ trưởng và Đảng đoàn Bộ Công an, lực lượng Công an nhân dân được củng cố và tăng cường, trở thành lực lượng vũ trang trọng yếu của chuyên chính vô sản và đã có những đóng góp to lớn trong cả hai cuộc kháng chiến chống Pháp và Mỹ, bao gồm bảo vệ an ninh, trật tự ở hậu phương miền Bắc, chi viện sức người, sức của vào chiến trường miền Nam, trực tiếp chiến đấu, triệt phá các tổ chức phản động, chống gián điệp, biệt kích và góp phần giải phóng hoàn toàn miền Nam thống nhất đất nước, làm thất bại chiến lược chiến tranh phá hoại của Mỹ, giữ vững ổn định chính trị, xã hội.
Những quan điểm của đồng chí Trần Quốc Hoàn đặt nền móng hình thành lý luận xây dựng lực lượng Công an nhân dân, trở thành định hướng xây dựng lực lượng Công an nhân dân cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại.
Xây dựng đảng, xây dựng lực lượng về chính trị, tư tưởng, đồng chí khẳng định: “Xây dựng Đảng trong Công an nhân dân có ý nghĩa quyết định đối với công tác xây dựng lực lượng. Tổ chức Đảng là nơi giáo dục, rèn luyện đảng viên, tổ chức Đảng có mạnh, có tốt mới bảo đảm hoàn thành được nhiệm vụ công tác chuyên môn, mới bảo đảm thực hiện tốt đường lối, chính sách của Đảng. Tổ chức Đảng là trụ cột của ngành chúng ta”. Trong công tác xây dựng Đảng, xây dựng lực lượng, cố Bộ trưởng nhấn mạnh: “việc tăng cường lực lượng Công an nhân dân về mặt chính trị và tư tưởng là vấn đề quan trọng nhất”. Công tác chính trị, tư tưởng đã trực tiếp góp phần bồi dưỡng, giáo dục, rèn luyện bản lĩnh chính trị, lập trường giai cấp, xây đắp nên bản chất cách mạng tốt đẹp của đội ngũ cán bộ, chiến sĩ Công an và truyền thống vẻ vang, anh hùng của Công an nhân dân Việt Nam.
Về xây dựng lực lượng về tổ chức bộ máy: Quán triệt và tuân thủ đúng những quan điểm, tư tưởng chỉ đạo của Đảng, của Chủ tịch Hồ Chí Minh và vận dụng sáng tạo kinh nghiệm của các nước xã hội chủ nghĩa, đồng chí Trần Quốc Hoàn khẳng định: “Tổ chức bộ máy Công an nhân dân phải bám sát nhiệm vụ chính trị và tính chất, đặc điểm của Công an nhân dân; tổ chức bộ máy Công an phải được nghiên cứu cải tiến, sửa đổi, bổ sung cho phù hợp và đáp ứng yêu cầu, nhiệm vụ chính trị của Đảng, Nhà nước trong từng thời kỳ”. Gắn khoa học lãnh đạo với khoa học tổ chức, lấy tổ chức làm yếu tố quyết định hiệu lực cho sự lãnh đạo. Tổ chức bộ máy Công an phải đảm bảo sự lãnh đạo tập trung, thống nhất theo nguyên tắc cấp ủy Đảng lãnh đạo Công an tuyệt đối, trực tiếp và toàn diện.
Về xây dựng lực lượng về cán bộ: Yêu cầu bậc nhất về xây dựng lực lượng theo quan điểm của đồng chí Trần Quốc Hoàn là “phải có một đội ngũ cán bộ tuyệt đối trung thành với Đảng; có trình độ chính trị vững vàng, có trình độ nghiệp vụ giỏi, có kiến thức khoa học kỹ thuật cao; đủ về số lượng, vững về chất lượng”. Muốn có một đội ngũ Công an vững vàng, phải giữ vững tiêu chuẩn của Đảng đề ra cho cán bộ Công an, phải chấp hành đúng đường lối giai cấp trong công tác cán bộ của Đảng. Tuyển chọn cán bộ vào ngành nhất thiết phải đảm bảo tính nguyên tắc; lựa chọn thành phần cơ bản, đặc biệt chú trọng thành phần công nông để đảm bảo tính giai cấp của ngành, tuy nhiên không để rơi vào cực đoan chủ nghĩa.
Về xây dựng cơ sở vật chất kỹ thuật đảm bảo và hợp tác quốc tế trong Công an nhân dân: cách đây hơn nửa thế kỷ, khoa học kĩ thuật tiên tiến còn xa lạ với Việt Nam, Bộ trưởng Trần Quốc Hoàn đã khẳng định tinh thần tự chủ, làm chủ, ứng dụng khoa học, tiếp thu kĩ thuật tiên tiến của các nước XHCN và phương Tây; xây dựng cơ sở vật chất kỹ thuật bảo đảm phục vụ cho công tác tình báo, trinh sát, bảo vệ an ninh chính trị “Trình độ khoa học - kỹ thuật của loài người sẽ phát triển hết sức nhanh chóng. Những phát minh khoa học - kỹ thuật sẽ được ứng dụng trong mọi lĩnh vực kể cả hoạt động tình báo, phản gián, cho nên Công an chúng ta phải ra sức nghiên cứu đuổi kịp…”, tranh thủ phát huy sức mạnh thời đại, hợp tác quốc tế đưa giáo dục đào tạo, khoa học kỹ thuật Công an đáp ứng yêu cầu công cuộc kháng chiến.
Về xây dựng mối quan hệ gắn bó giữa Công an với nhân dân: Đồng chí Trần Quốc Hoàn luôn coi trọng việc xây dựng lực lượng bảo đảm an ninh, trật tự ở cơ sở và đẩy mạnh phong trào quần chúng bảo vệ an ninh Tổ quốc, coi đây là vấn đề có tính chiến lược trong cuộc đấu tranh chống phản cách mạng và toàn bộ các mặt công tác Công an: Đồng chí nhắc nhở việc phát huy tính tích cực, tính cảnh giác cách mạng của quần chúng, bồi dưỡng nâng cao tinh thần đấu tranh, phát triển mạng lưới nhân dân từ hẹp đến rộng, từ nông đến sâu, vừa có khả năng phòng ngừa, vừa có khả năng chủ động tiến công địch liên tục là vấn đề có ý nghĩa quyết định, cơ bản nhất trong cuộc đấu tranh chống phản cách mạng.
Từ nhãn quan chính trị sắc sảo, sáng tạo đến thực tiễn lãnh đạo, chỉ đạo sâu sát, phù hợp với thực tiễn cách mạng Việt Nam, từ một chiến sĩ cộng sản chân chính đến tấm gương kiên trì cống hiến, bền bỉ kiến tạo, đồng chí Trần Quốc Hoàn đã dày công xây dựng lực lượng Công an nhân dân từ những ngày đầu còn non trẻ đến tăng cường và củng cố, trở thành lực lượng vũ trang có xương sống vững chắc, cơ bắp rắn rỏi và trái tim nhân văn, lắng nghe và gần dân. Đồng chí Trần Quốc Hoàn, sinh ra như một định mệnh là “Tư lệnh” ngành Công an tận tâm, tận lực, dám nghĩ sâu, làm lớn, vừa là nhà tổ chức thực tiễn tài giỏi vừa là nhà chiến lược hoạch định đường lối sắc sảo. Đó là con người có tầm nhìn thời đại, xác định con người đóng vai trò quyết định thành công, bản lĩnh chính trị là then chốt, khoa học kỹ thuật là trọng yếu, bắt kịp với thời đại.
Trong tình hình mới, càng đòi hỏi tăng cường lực lượng xây dựng Công an nhân dân là lực lượng nòng cốt, là lá chắn và là thanh kiếm bảo vệ chế độ, bảo vệ nhân dân. Vận dụng và phát triển giá trị những quan điểm của đồng chí Trần Quốc Hoàn, trên cơ sở thực tiễn phong phú của hơn 80 năm xây dựng, chiến đấu của lực lượng Công an nhân dân, chúng ta có quyền tự hào nhưng không được chủ quan, có quyền nhìn lại để tri ân nhưng phải nhìn về phía trước để hành động. Mỗi bài học đều cần được hệ thống hóa, chuẩn hóa, mỗi kinh nghiệm đều phải được số hóa, chia sẻ, mỗi mô hình hay, cách làm tốt cần được nhân rộng. Theo đó, cấp uỷ Công an các cấp cần tập trung nghiên cứu, quán triệt nắm vững, nghiên cứu, bổ sung hoàn thiện quan điểm, tư tưởng chỉ đạo của đồng chí Trần Quốc Hoàn, tiếp tục vận dụng phù hợp với thực tiễn cách mạng và sự nghiệp bảo vệ an ninh chính trị, xây dựng lực lượng CAND trong sạch, vững mạnh, đáp ứng yêu cầu công tác, chiến đấu, thực hiện thắng lợi Nghị quyết 12 của Bộ Chính trị và Nghị quyết Đại hội Đảng bộ Công an Trung ương lần thứ VIII.
Đồng chí Trần Quốc Hoàn - Nhà lãnh đạo mẫu mực, người chiến sĩ cộng sản trọn đời vì nước, vì dân 
