Bảo vệ người dám nghĩ, dám làm, đổi mới sáng tạo nhưng không để lợi dụng chính sách

Tiếp tục Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, chiều 4/8, Quốc hội thảo luận tại Tổ về: dự án Luật Dầu khí (sửa đổi); dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước; dự án Nghị quyết của Quốc hội về cơ chế, chính sách đặc thù để xử lý vi phạm pháp luật liên quan đến kinh tế nhà nước, kinh tế tư nhân và ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số.

Đề nghị tiếp tục hoàn thiện các quy định để bảo đảm tính khả thi, chặt chẽ

Qua thảo luận, đa số các đại biểu thống nhất việc ban hành Nghị quyết về cơ chế, chính sách đặc thù để xử lý vi phạm pháp luật liên quan đến kinh tế nhà nước, kinh tế tư nhân và ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số nhằm thể chế hóa các chủ trương của Đảng về khuyến khích đổi mới sáng tạo, bảo vệ người dám nghĩ, dám làm vì lợi ích chung. Đồng thời, nhiều ý kiến đề nghị tiếp tục hoàn thiện các quy định để bảo đảm tính khả thi, chặt chẽ và thuận lợi khi áp dụng trong thực tiễn.

Đại biểu Nguyễn Vũ Trung (đoàn TP Hồ Chí Minh) đánh giá dự thảo Nghị quyết "rất cần thiết và có tính đột phá", phù hợp với tinh thần thúc đẩy kinh tế tư nhân và chấp nhận rủi ro hợp lý trong khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo.

Đánh giá cao việc dự thảo Nghị quyết đã xác định rõ triết lý: bảo vệ "rủi ro hợp lý", không bảo vệ "vi phạm có chủ ý", đại biểu cũng cho rằng, điểm đột phá quan trọng nhất không nên chỉ là "đã vi phạm nhưng vì lợi ích chung thì được khoan hồng" mà cần thiết kế thành ba tầng.

Cụ thể: Tầng 1 - rủi ro được chấp nhận: không phải chịu trách nhiệm hình sự nếu hành động trung thực, không vụ lợi, dựa trên thông tin hợp lý tại thời điểm quyết định và đã quản trị rủi ro cần thiết.

Tầng 2 – có vi phạm nhưng đáng được khoan hồng: ưu tiên dân sự, kinh tế, hành chính; hình sự là biện pháp cuối cùng.

Tầng 3 – lợi dụng chính sách: tham nhũng, tư lợi, thông đồng, gian dối, cố ý che giấu thông tin, tạo lợi ích nhóm... phải xử lý nghiêm.

"Dự thảo Nghị quyết hiện đã có tinh thần này tại Điều 3 nhưng chưa thiết kế thành một cấu trúc pháp lý thật rõ", đại biểu nhận định và đề nghị bổ sung cơ chế Hội đồng tư vấn chuyên môn độc lập, gồm chuyên gia kinh tế, tài chính, công nghệ, pháp luật và chuyên gia ngành liên quan.

"Kết luận của Hội đồng không thay thế quyết định của cơ quan tố tụng nhưng là nguồn căn cứ chuyên môn bắt buộc phải xem xét. Điều này vừa bảo vệ người đổi mới, vừa bảo vệ điều tra viên, kiểm sát viên và thẩm phán khi áp dụng chính sách mới", đại biểu Nguyễn Vũ Trung nhấn mạnh.

Cùng với đó, đại biểu Nguyễn Vũ Trung cũng đề xuất thêm một điều riêng về nguyên tắc đánh giá quyết định kinh doanh và đổi mới sáng tạo.

Đánh giá cao việc dự thảo Nghị quyết không chỉ điều chỉnh lĩnh vực khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo mà còn bao quát cả khu vực kinh tế nhà nước và kinh tế tư nhân, đại biểu Trương Minh Huy Vũ cho rằng, nghị quyết đóng vai trò như "tấm khiên" để bảo vệ hoạt động đổi mới sáng tạo, thúc đẩy thực hiện những cái mới, lĩnh vực mới và cần được nhìn nhận trong mối liên hệ với dự thảo Luật Phát triển đô thị, bởi nhiều cơ chế đổi mới trong dự luật này cũng cần có cơ chế bảo vệ tương ứng.

Đại biểu Trương Minh Huy Vũ đề nghị, về lâu dài, cần nghiên cứu ban hành một nghị quyết hoặc một đạo luật có phạm vi rộng hơn nhằm thể chế hóa đầy đủ chủ trương của Đảng về bảo vệ, khuyến khích người dám nghĩ, dám làm và thúc đẩy đổi mới sáng tạo.

Thiết lập hàng rào pháp lý chặt chẽ

Đóng góp ý kiến về các chính sách hình sự cụ thể, các đại biểu Quốc hội nhấn mạnh yêu cầu vừa thể hiện tính nhân văn, khoan hồng, vừa phải thiết lập "màng chắn pháp lý" đủ chắc chắn để ngăn chặn việc lợi dụng chính sách.

Đại biểu Bế Thanh Tịnh (Đoàn Cao Bằng) nhấn mạnh, loại trừ và miễn trách nhiệm hình sự là sự khoan hồng rất lớn. Dự thảo cần khống chế giới hạn áp dụng, chỉ nên dành cho tội phạm ít nghiêm trọng, nghiêm trọng hoặc rất nghiêm trọng do yếu tố vô ý hoặc rủi ro khách quan. Kiên quyết không áp dụng đối với tội phạm đặc biệt nghiêm trọng, hoặc hành vi cố ý làm trái gây thất thoát tài sản nhà nước có dấu hiệu vụ lợi, tham nhũng. Điều này bảo đảm tuân thủ nguyên tắc phân hóa tội phạm của Bộ luật Hình sự.

Về quy định cho phép tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự tối đa không quá 2 năm để khắc phục hậu quả tại Điều 7, đại biểu Bế Thanh Tịnh đánh giá đây là quy định tiến bộ nhằm thu hồi tối đa tài sản. Tuy nhiên, để tránh việc đối tượng lợi dụng thời gian tạm hoãn để tẩu tán tài sản hoặc bỏ trốn, đại biểu đề nghị bổ sung điều kiện bắt buộc: việc tạm hoãn chỉ được xem xét khi người vi phạm hoặc gia đình đã thực hiện phong tỏa, kê biên hoặc thế chấp tài sản bảo đảm có giá trị tối thiểu bằng 100% thiệt hại ước tính.

Về xử lý kỷ luật tại Điều 11, đại biểu Bế Thanh Tịnh đề nghị quy định rõ việc được miễn hoặc loại trừ trách nhiệm hình sự không đồng nghĩa với việc miễn trách nhiệm kỷ luật Đảng và kỷ luật hành chính. Người vi phạm có thể không bị xử lý hình sự do chính sách nhân đạo, nhưng vẫn phải chịu các hình thức kỷ luật công chức, viên chức phù hợp để duy trì kỷ cương công vụ.

Đồng tình với quan điểm tổng thể, đại biểu Sầm Minh Hồ (Đoàn Cao Bằng) cho rằng, đối với các trường hợp không truy cứu hoặc miễn trách nhiệm hình sự, dự thảo quy định bắt buộc phải đáp ứng đủ cả 6 điều kiện tổng thể (không tham nhũng, vì lợi ích chung, mang lại hiệu quả kinh tế - xã hội...) chứ không phải chỉ cần đáp ứng "một trong 6 điều kiện". Tương tự, chính sách tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự để khắc phục hậu quả cũng yêu cầu đáp ứng đủ 3 điều kiện. Việc xem xét tổng thể, khắt khe các điều kiện này bảo đảm tính chặt chẽ, thể hiện rõ nguyên tắc cốt lõi: ưu tiên biện pháp kinh tế, dân sự, hành chính; xử lý hình sự là biện pháp cuối cùng; nhưng đồng thời xử lý nghiêm các hành vi lợi dụng chính sách để tham nhũng, tiêu cực…