Bài 2: TP Hồ Chí Minh từ đầu tàu kinh tế đến siêu đô thị đa cực

Từ vùng bưng biền đến diện mạo siêu đô thị

Mỗi dịp trở về quê hương, nhiều kiều bào đã rời Tổ quốc hàng chục năm đều không giấu được sự ngỡ ngàng trước diện mạo của TP Hồ Chí Minh hôm nay. Bởi trong ký ức của họ, thành phố là những con đường nhỏ, những dãy phố cũ kỹ, những dòng kênh đen đặc rác… nay đã thay bằng những đại lộ rộng mở, những tuyến metro hiện đại, các khu đô thị mới vươn cao cùng hệ thống hạ tầng ngày càng đồng bộ.

Điều khiến họ ấn tượng không chỉ là những tòa nhà chọc trời hay các công trình quy mô lớn, mà còn là nhịp sống năng động, môi trường đầu tư ngày càng thông thoáng, hệ thống dịch vụ hiện đại và khát vọng phát triển mạnh mẽ của một đô thị đang từng bước khẳng định vị thế trung tâm kinh tế, tài chính của cả nước và hướng tới tầm vóc khu vực.

Ít ai còn nhớ rằng, vào những năm đầu thập niên 1990, khi công cuộc đổi mới vừa bắt đầu tạo những chuyển biến đầu tiên, diện mạo TP Hồ Chí Minh vẫn còn nhiều nét cũ kỹ. Không chỉ khu vực nội thành mà cả vùng ven vẫn hiện hữu những dãy nhà lụp xụp bám dọc các tuyến kênh nước ô nhiễm.

Xa hơn về phía Nhà Bè, Bình Chánh, Thủ Đức, Hóc Môn hay Củ Chi là những con đường đất lầy lội mỗi mùa mưa, xen giữa những cánh đồng lúa, vườn cây trái và những rẫy hoa lài thơm ngát của vùng chiến khu xưa An Phú Đông - Thạnh Lộc.

Nơi hiện nay là Khu Công nghệ cao TP Hồ Chí Minh hiện đại, trước đây là vùng bưng biền ngập nước quanh năm, đường sá chủ yếu là những tuyến đê bao nhỏ hẹp. Còn khu đô thị Phú Mỹ Hưng hiện đại bậc nhất cả nước hiện nay, lúc bấy giờ chỉ là vùng đầm lầy với sông rạch chằng chịt...

Bây giờ, bức tranh ấy đã thay đổi hoàn toàn. Mỗi buổi sáng, những đoàn tàu Metro số 1 lướt qua các khu đô thị hiện đại ở phía Đông thành phố. Ở phía Bắc, các khu công nghiệp, khu công nghệ cao tất bật với những dây chuyền sản xuất hiện đại. Phía Nam, hàng nghìn container tấp nập rời các cảng biển, kết nối TP Hồ Chí Minh với các tuyến hàng hải quốc tế. Những không gian phát triển từng thuộc các địa phương khác nhau nay đã hòa vào một chỉnh thể thống nhất, tạo nên sức sống mới cho một siêu đô thị đang không ngừng bứt phá trên hành trình hội nhập và phát triển.

Không gian, động lực phát triển mới

Trong nhiều năm, TP Hồ Chí Minh luôn được xem là đầu tàu của nền kinh tế Việt Nam. Sau hợp nhất, vai trò ấy càng được khẳng định rõ nét hơn khi thành phố sở hữu quy mô kinh tế khoảng 120 tỷ USD, đóng góp khoảng 23,6% GDP và 33,4% tổng thu ngân sách quốc gia. Với quy mô dân số gần 14 triệu người, TP Hồ Chí Minh chính thức bước vào nhóm các siêu đô thị của Đông Nam Á.

Nếu như trước đây, TP Hồ Chí Minh phát triển chủ yếu dựa vào lợi thế dịch vụ, thương mại và tài chính thì sau khi mở rộng không gian phát triển, cấu trúc kinh tế đã trở nên cân bằng và bền vững hơn.

Khu vực trung tâm tiếp tục giữ vai trò đầu não về tài chính, ngân hàng, thương mại, giáo dục, y tế và khoa học-công nghệ.

Khu vực Thủ Đức trở thành hạt nhân của nền kinh tế tri thức với Khu Công nghệ cao, Đại học Quốc gia TP Hồ Chí Minh, Trung tâm tài chính quốc tế Thủ Thiêm cùng hệ sinh thái đổi mới sáng tạo đang hình thành.

Ở phía Bắc, khu vực Bình Dương trước đây tiếp tục phát huy thế mạnh là trung tâm sản xuất công nghiệp lớn nhất cả nước với 66 khu công nghiệp, khu chế xuất và 25 cụm công nghiệp, nơi quy tụ nhiều tập đoàn công nghệ hàng đầu thế giới.

Khu vực Bà Rịa - Vũng Tàu trước đây trở thành cửa ngõ kinh tế biển với cụm cảng nước sâu Cái Mép - Thị Vải, một trong số ít cảng trên thế giới có khả năng tiếp nhận tàu container trên 200.000 tấn, tạo lợi thế vượt trội cho phát triển logistics và thương mại quốc tế.

Nếu giai đoạn đầu đổi mới, TP Hồ Chí Minh chủ yếu phát triển nhờ công nghiệp chế biến và thương mại thì hiện nay, mô hình tăng trưởng đang thay đổi mạnh mẽ theo hướng dựa vào khoa học - công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Khu Công nghệ cao TP Hồ Chí Minh hiện thu hút 89 dự án với tổng vốn đầu tư hơn 10,8 tỷ USD, tạo việc làm cho hơn 52.700 lao động, trong đó có hơn 12.000 kỹ sư trình độ cao. Đây không chỉ là trung tâm sản xuất mà còn là nơi hình thành hệ sinh thái nghiên cứu và phát triển (R&D), tạo nền tảng cho mục tiêu đưa kinh tế tri thức trở thành động lực tăng trưởng chủ yếu trong tương lai.

Cùng với đó, thành phố chuyển mạnh từ thu hút đầu tư bằng số lượng sang lựa chọn các dự án có hàm lượng công nghệ cao, thân thiện môi trường và có khả năng lan tỏa. Mục tiêu thu hút khoảng 11 tỷ USD vốn đầu tư, ưu tiên các lĩnh vực công nghệ số, công nghiệp xanh và kinh tế tuần hoàn cho thấy quyết tâm nâng cao chất lượng tăng trưởng thay vì chỉ mở rộng quy mô.

Dịch vụ hiện đại tạo giá trị gia tăng cao

Một trong những thay đổi lớn nhất của TP Hồ Chí Minh sau nửa thế kỷ còn là sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng dịch vụ hiện đại.

Sau khi hợp nhất, khu vực dịch vụ chiếm khoảng 51% GRDP, đóng góp từ 35-37% giá trị gia tăng dịch vụ của cả nước. Thành phố không chỉ là trung tâm tài chính, ngân hàng mà còn là đầu mối thương mại, logistics, giáo dục, y tế và du lịch lớn nhất Việt Nam.

Điều khác biệt trong chiến lược phát triển hiện nay không nằm ở việc mở rộng từng ngành riêng lẻ mà hướng tới hình thành hệ sinh thái dịch vụ tích hợp. Theo đó, tài chính được kết nối với logistics và thương mại điện tử; công nghệ số gắn với chuỗi cung ứng thông minh; du lịch kết hợp với y tế và giáo dục để tạo ra những sản phẩm có giá trị gia tăng cao. Đây cũng là mô hình đã được nhiều trung tâm kinh tế hàng đầu thế giới như Singapore, Thượng Hải hay Dubai áp dụng thành công.

Lợi thế của TP Hồ Chí Minh còn nằm ở việc hội tụ cả hệ thống cảng biển nước sâu, sân bay quốc tế, trung tâm tài chính, các khu công nghiệp, khu công nghệ cao và mạng lưới doanh nghiệp đông đảo. Khi những mắt xích này được kết nối chặt chẽ, thành phố không chỉ là nơi trung chuyển hàng hóa mà còn có khả năng tạo ra chuỗi giá trị mới, nâng cao năng lực cạnh tranh trên thị trường quốc tế.

Hệ sinh thái khởi nghiệp đổi mới sáng tạo của thành phố lần đầu tiên lọt Top 100 toàn cầu, xếp hạng 98 thế giới. Đây là kết quả của quá trình đầu tư lâu dài cho khoa học - công nghệ và nguồn nhân lực, đồng thời khẳng định vị thế ngày càng cao của TP Hồ Chí Minh trên bản đồ đổi mới sáng tạo quốc tế.

Đi cùng với việc mở rộng không gian phát triển, TP Hồ Chí Minh cũng đứng trước yêu cầu đổi mới mạnh mẽ về thể chế.

Theo các chuyên gia, một siêu đô thị với quy mô gần 14 triệu dân và nền kinh tế khoảng 120 tỷ USD không thể tiếp tục vận hành bằng cơ chế quản lý như những đô thị thông thường. Việc nghiên cứu xây dựng Luật Đô thị đặc biệt được kỳ vọng sẽ tạo nền tảng pháp lý ổn định, trao thêm quyền tự chủ cho thành phố trong quy hoạch, đầu tư, tài chính và quản lý hạ tầng, từ đó khơi thông các nguồn lực phát triển.

Cùng với đó là việc triển khai các cơ chế đặc thù, phát triển trung tâm tài chính quốc tế, khu thương mại tự do, các không gian thử nghiệm chính sách (sandbox) cho kinh tế số, kinh tế xanh và đổi mới sáng tạo. Đây được xem là những "đòn bẩy" để thành phố tiếp tục giữ vai trò tiên phong trong quá trình phát triển của cả nước.