Hoàn thiện tổ chức, nâng tầm tham mưu trong kháng chiến
Trong những năm đầu của cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, trước yêu cầu cấp bách bảo vệ an ninh, trật tự vùng giải phóng, bảo vệ an toàn căn cứ địa, đấu tranh chống phản cách mạng, lực lượng Tham mưu CAND đã nhanh chóng củng cố tổ chức, kết nối các lực lượng Công an trong toàn quốc thành một khối thống nhất để kháng chiến.
Trước bối cảnh tình hình cách mạng Việt Nam và yêu cầu, nhiệm vụ đặt ra, lực lượng Tham mưu CAND phải củng cố tổ chức và phát triển công tác. Năm 1947, trên cơ sở tham mưu của Văn phòng Nha, Nha Công an Trung ương đã ban hành Quyết nghị về tinh giản bộ máy, tăng cường cho cơ sở. Từ đây, cơ quan tham mưu CAND gồm 3 cấp: Văn phòng Nha Công an Trung ương, Văn phòng Sở Công an khu và Văn phòng Ty Công an tỉnh. Văn phòng Nha Công an Trung ương đã chủ động xây dựng kế hoạch đào tạo sơ cấp, trung cấp cho cán bộ; phối hợp chặt chẽ với Công an các liên khu, Ty Công an các tỉnh triển khai hiệu quả công tác nắm tình hình, xử lý thông tin, tham mưu chỉ đạo. Từ nền tảng đó, Nha và Sở Công an Bắc Bộ đã kịp thời khám phá thành công vụ án Ôn Như Hầu, đập tan âm mưu của thực dân Pháp cấu kết với các đối tượng phản động gây bạo loạn, lật đổ, góp phần củng cố chính quyền cách mạng non trẻ.
Cũng trong giai đoạn này, phong trào “Rèn cán bộ, lập chiến công” được phát động sâu rộng. Văn phòng Nha phát hành nội san Rèn luyện; Văn phòng Công an một số liên khu và nhiều tỉnh cũng xuất bản nội san. Khi nhận được tờ Bạn Dân, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã gửi thư cho Công an khu XII, trong đó Bác dạy về “Tư cách người Công an cách mệnh”, sau này trở thành Sáu điều Bác Hồ dạy CAND.
Đặc biệt, năm 1950, Văn phòng Nha đã tham mưu cho Hội nghị Công an toàn quốc lần thứ 5 thông qua các đề án quan trọng gồm: Đề án CAND Việt Nam, Đề án Công tác trật tự, Đề án Thu hồi đô thị, Đề án Phản gián, Đề án Điệp báo, Đề án Huấn luyện, Đề án Căn cước, Đề án công tác 1950; là cơ sở quan trọng để triển khai các mặt công tác Công an, dấy lên phong trào thi đua giữa các địa phương, đơn vị.
Từ những tháng cuối năm 1953, lực lượng tham mưu CAND tập trung công tác chỉnh huấn, hoàn thành 71 lớp bồi dưỡng cho 4.960 cán bộ, góp phần nâng cao trình độ chính trị, nghiệp vụ cho lực lượng CAND.
Quá trình hình thành và phát triển của cơ quan Tham mưu CAND Việt Nam những năm đầu gắn liền với sự ra đời và đấu tranh chống phản cách mạng của lực lượng CAND Việt Nam, đồng hành cùng quá trình phát triển của cách mạng Việt Nam. Bên cạnh nhiệm vụ tham mưu xây dựng, củng cố lực lượng bảo vệ an ninh, trật tự vùng giải phóng, đấu tranh chống phản cách mạng, Văn phòng Nha đã tham mưu tổ chức thành công các Hội nghị Công an toàn quốc (Hội nghị lần thứ 1 đến thứ 8). Lực lượng Tham mưu CAND đã hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ được giao, góp phần to lớn vào thắng lợi chung của CAND và cách mạng Việt Nam thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược
Bước vào thời kỳ kháng chiến chống Mỹ, cứu nước (1954-1975), lực lượng Tham mưu CAND tích cực tham mưu triển khai thực hiện hiệu quả công tác tổ chức tiếp quản, thiết lập trật tự cách mạng, quản lý vùng mới giải phóng; đấu tranh chống cưỡng ép di cư; phục vụ công cuộc cải cách ruộng đất; chống phỉ, chống bạo loạn; củng cố tổ chức, lực lượng CAND.
Đối phó với âm mưu mở rộng chiến tranh ra miền Bắc của Mỹ và chính quyền Sài Gòn, Văn phòng Bộ kịp thời nắm tình hình, tham mưu Đảng đoàn Bộ báo cáo Ban Chấp hành Trung ương ban hành Chỉ thị số 186-CT/TW, ngày 17/02/1960 “về mấy công tác lớn phải làm để đẩy mạnh cuộc đấu tranh chống phản cách mạng để bảo vệ công cuộc cải tạo xã hội chủ nghĩa và xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc”. Đây là Chỉ thị đặc biệt quan trọng về công tác công an, trong đó xác định và chỉ đạo thực hiện một cách có hệ thống những quan điểm, đường lối, chính sách, biện pháp trong đấu tranh chống phản cách mạng, định hướng cho lực lượng Công an đấu tranh bảo vệ an ninh, trật tự trước mắt và lâu dài.
Những năm 1966-1967, tại miền Bắc, Văn phòng Bộ tiếp tục tham mưu báo cáo Bộ Chính trị, Trung ương Đảng nhiều chủ trương, chính sách quan trọng về bảo vệ, giữ vững an ninh, đấu tranh phòng chống âm mưu, hoạt động của bọn gián điệp và phản cách mạng, bảo vệ tài sản xã hội chủ nghĩa. Ở miền Nam, Văn phòng tham mưu Ban An ninh Trung ương Cục ban hành chỉ thị về nhiệm vụ, phương hướng công tác an ninh trong thời gian tới. Theo chỉ đạo, Ban An ninh các khu, tỉnh, thành phố đã xây dựng kế hoạch bảo vệ, bố trí lại lực lượng khi có tình hình đột xuất, tăng cường lực lượng trực tiếp chiến đấu… góp phần làm phá sản Chiến lược chiến tranh cục bộ, chấm dứt chiến tranh phá hoại miền Bắc của Mỹ.
Đỉnh cao là đóng góp vào thắng lợi của Chiến dịch Hồ Chí Minh, giải phóng hoàn toàn miền Nam, thống nhất đất nước. Trong thắng lợi vĩ đại đó có sự đóng góp thầm lặng nhưng hết sức quan trọng của lực lượng Tham mưu CAND.
Góp phần giữ vững an ninh trong thời kỳ sau giải phóng
Giai đoạn 1975-1986, nhiệm vụ của lực lượng Công an phải tiếp tục đấu tranh bảo vệ an ninh, trật tự, đồng thời góp phần quan trọng vào cuộc đấu tranh chống hoạt động xâm lược từ bên ngoài.
Trong điều kiện miền Nam mới giải phóng, tình hình an ninh chính trị và trật tự, an toàn xã hội còn phức tạp. Từ tháng 5/1975, quân Pôl Pốt bắt đầu gây xung đột, chống phá Việt Nam. Ngày 31/12/1977, chính quyền Pôl Pốt đơn phương cắt đứt quan hệ ngoại giao với Việt Nam, tiến hành chiến tranh xâm lược biên giới Tây Nam nước ta. Ở phía Bắc, ngày 17/2/1979, chiến tranh biên giới phía Bắc với nhiều loại vũ khí, xe tăng, xe bọc thép tiến công trên toàn tuyến biên giới phía Bắc Việt Nam.
Để ổn định tình hình an ninh, trật tự ở miền Nam sau giải phóng, Vụ Nghiên cứu tổng hợp đã tham mưu lãnh đạo Bộ báo cáo Ban Bí thư ra 12 loại thông cáo về quản lý an ninh, trật tự. Lực lượng Tham mưu CAND chủ động đề xuất lãnh đạo Công an các cấp chỉ đạo công tác cải tạo số phản cách mạng, đồng thời bảo vệ tốt chính quyền cách mạng, tham gia khắc phục hậu quả chiến tranh, xây dựng và phát triển kinh tế, xã hội; đề xuất với Thường vụ Trung ương Cục miền Nam ban hành Chỉ thị số 10/CT-75, ngày 22/6/1975 “Về những vấn đề trước mắt trong công tác trấn áp phản cách mạng”, giúp các cấp ủy địa phương đề ra phương hướng trong công tác trấn áp phản cách mạng phù hợp, hiệu quả, góp phần bảo vệ an ninh, trật tự ở miền Nam sau giải phóng.
Đặc biệt, Vụ Nghiên cứu tổng hợp đã phối hợp tham mưu Bộ ban hành Chỉ thị số 21/CT-D3M, ngày 2/2/1976 “Về công tác bảo vệ cuộc tổng tuyển cử bầu Quốc hội chung cả nước”. Đánh giá thắng lợi sau bầu cử, lãnh đạo Bộ biểu dương lực lượng Tham mưu Công an các cấp trong tham mưu, phục vụ kịp thời các hoạt động lãnh đạo, chỉ đạo, phối hợp chặt chẽ với các lực lượng nghiệp vụ khác, hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ được giao.
Trước tình hình bọn phản động Pôl Pốt tăng cường xâm chiếm biên giới Tây Nam và FULRO hoạt động ráo riết ở Tây Nguyên và Nam Trung Bộ, Vụ Nghiên cứu tổng hợp phối hợp với các cơ quan chức năng tham mưu lãnh đạo Bộ báo cáo Ban Bí thư ban hành Chỉ thị số 04/CT-TW, ngày 2/2/1977 “Về phát động phong trào quần chúng, xây dựng cơ sở chính trị, truy quét FULRO, bảo vệ an ninh chính trị ở các tỉnh Tây Nguyên và nam Khu V cũ”; nhiều lượt cán bộ có trình độ nghiệp vụ và kinh nghiệm công tác của Vụ Nghiên cứu tổng hợp được cử vào các tỉnh Tây Nguyên nắm tình hình, phối hợp với Công an địa phương xây dựng phương án đấu tranh với loại đối tượng nguy hiểm này.
Thực hiện Chỉ thị số 28/CT-BNV, ngày 08/8/1978 của Bộ “Về công tác đấu tranh chống phản cách mạng, giữ vững an ninh chính trị và trật tự, an toàn xã hội trong tình hình mới”, lực lượng Tham mưu CAND đã chủ động tham mưu triển khai thực hiện; đề xuất lãnh đạo Bộ, Công an địa phương ban hành mệnh lệnh chiến đấu và phục vụ chiến đấu trong cuộc chiến tranh bảo vệ Tổ quốc ở hai đầu biên giới.
Trong giai đoạn này, lực lượng Tham mưu CAND tiếp tục củng cố về tổ chức, tập trung thực hiện tốt công tác thông tin để phân tích tổng hợp, dự báo tình hình; đề xuất và chuẩn bị cho lãnh đạo ra quyết định chính xác, kịp thời; hướng dẫn tổ chức thực hiện có hiệu quả các chủ trương, mệnh lệnh công tác.
Bên cạnh làm tốt chức năng tham mưu cho Bộ, Công an địa phương chỉ đạo toàn diện các mặt công tác công an, lực lượng tham mưu CAND đã chuẩn bị chu đáo các nội dung phục vụ 12 Hội nghị Công an toàn quốc (từ Hội nghị lần thứ 30 đến 41) và nhiều Hội nghị quan trọng khác của Bộ, đồng thời tham mưu nhiều phương án, kế hoạch đảm bảo an ninh, trật tự các sự kiện chính trị quan trọng của đất nước và địa phương, góp phần ổn định tình hình an ninh, trật tự, bảo vệ vững chắc Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa.
(Còn tiếp)
Bài 1: Ra đời gắn liền với các tổ chức đầu tiên của Công an nhân dân 
