Từ những ngày đầu gian khó, lực lượng Tham mưu đã luôn đồng hành cùng từng bước đi của cách mạng, góp phần làm nên những chiến công vẻ vang, bảo vệ vững chắc an ninh quốc gia, giữ gìn trật tự, an toàn xã hội của lực lượng CAND.
Mùa Thu lịch sử năm 1945, trong khí thế sục sôi của Tổng khởi nghĩa Tháng Tám, nhân dân cả nước nhất tề đứng lên giành chính quyền. Chính quyền cách mạng non trẻ ra đời đứng trước muôn vàn thử thách, đòi hỏi phải nhanh chóng xây dựng các tổ chức bảo vệ an ninh, trật tự. Trong bối cảnh đó, những tổ chức đầu tiên của CAND Việt Nam được hình thành: Bắc Bộ lập Sở Liêm phóng, Trung Bộ lập Sở Trinh sát, Nam Bộ lập Quốc gia Tự vệ Cuộc.
Dù tên gọi khác nhau, song các tổ chức đều chung một sứ mệnh: trấn áp phản cách mạng, giữ gìn an ninh trật tự, bảo vệ Đảng, chính quyền cách mạng và nhân dân. Đáng chú ý, trong mỗi tổ chức đều có bộ phận Văn phòng – chính là những “hạt nhân” đầu tiên đặt nền móng cho lực lượng Tham mưu CAND sau này.
Tại Bắc Bộ, chiều 19/8/1945, lực lượng Tự vệ thành, Trinh sát Việt Minh cùng lực lượng quần chúng nhân dân đã chiếm lĩnh Phủ Toàn quyền, Tòa Khâm sứ, Sở Liêm phóng, Trại Bảo an binh và các quận cảnh sát của địch. Trung ương Đảng và Xứ ủy Bắc kỳ quyết định thành lập Sở Liêm phóng Bắc bộ nhằm bảo vệ an ninh chính trị ở Hà Nội và các tỉnh khu vực Bắc bộ. Tổ chức của Sở gồm: Văn phòng, Phòng Chính trị, Phòng Hình sự - Tư pháp, Phòng Quản trị trại giam, Phòng Hành chính ngoại vụ, Phòng Căn cước. Những ngày đầu thành lập, lực lượng Liêm phóng cách mạng đã tiến hành trấn áp phản cách mạng. Thắng lợi ở Hà Nội đã thúc đẩy các tỉnh thuộc Bắc bộ khởi nghĩa; thắng lợi đến đâu, chính quyền được thành lập đến đó, đồng thời Ty Liêm phóng tỉnh cũng được thành lập.
Ngày 24/9/1945, Bộ Nội vụ quyết định cải tổ Sở Liêm phóng Bắc bộ. Văn phòng Liêm phóng Bắc bộ và Trinh sát Trung bộ khẩn trương soát xét lại công tác cán bộ; tăng cường học tập, vừa làm vừa học để đáp ứng kịp thời nhiệm vụ được giao.
Ở Trung Bộ, dưới sự chỉ đạo của Trung ương, Xứ ủy Trung kỳ , cuộc khởi nghĩa tại Huế giành thắng lợi ngày 23/8/1945. Sở Trinh sát Trung Bộ ra đời, đồng chí Nguyễn Văn Ngọc, Ủy viên Thường vụ Xứ ủy Trung bộ được cử làm Giám đốc. Tổ chức của Sở gồm nhiều bộ phận như: Văn phòng, Phòng Chính trị, Phòng Tư pháp hành chính, Ban Giao thông và Huấn luyện, Ban Căn cước, Phòng Hồ sơ.
Tại Nam Bộ, sau thắng lợi của cuộc khởi nghĩa ngày 25/8/1945 ở Sài Gòn – Chợ Lớn, Quốc gia Tự vệ Cuộc được thành lập. Trong hoàn cảnh phải đối mặt ngay với âm mưu tái chiếm của thực dân Pháp, lực lượng vừa tham gia chiến đấu, vừa xây dựng tổ chức. Bộ phận Văn phòng của Quốc gia Tự vệ Cuộc đã phát huy vai trò tham mưu quan trọng: tổ chức tuyển chọn cán bộ, phát triển lực lượng vũ trang, tham gia bảo vệ cơ quan, cán bộ và vùng căn cứ.
Ngày 2/9/1945, tại Quảng trường Ba Đình, Hà Nội, hàng chục vạn đồng bào tập trung tại đây để dự mít tinh chào mừng Chính phủ lâm thời ra mắt nhân dân. Trong thời khắc đặc biệt này, các tổ chức đầu tiên của lực lượng CAND tự hào khi được đảm đương và hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ phối hợp bảo vệ an toàn lễ Tuyên ngôn độc lập và các cuộc mít tinh mừng độc lập của nhân dân các địa phương trong cả nước. Qua đó góp phần làm nên một ngày trọn vẹn niềm vui của non sông đất nước.
Ngày 19/1/1946, Bộ Nội vụ ban hành Nghị định số 14/NgĐ về củng cố tổ chức Bộ Nội vụ, trong đó có Nha Công an phụ trách công việc trị an. Sau đó, Chủ tịch Hồ Chí Minh ký Sắc lệnh số 23/SL, ngày 21/2/1946 về việc hợp nhất các cơ quan Công an trong toàn quốc thành Việt Nam Công an vụ; Trung ương gọi là Nha Công an Việt Nam, trực thuộc Bộ Nội vụ. Sở Cảnh sát nhập vào Sở Liêm phóng, thành Sở Công an Bắc Bộ. Sở Trinh sát đổi tên thành Sở Công an Trung Bộ. Tháng 4/1946, Quốc gia Tự vệ Cuộc đổi tên thành Sở Công an Nam Bộ. Các tỉnh đổi thành Ty Công an tỉnh.
Đặc biệt, ngày 18/4/1946, Bộ trưởng Bộ Nội vụ ban hành Nghị định số 121/NgĐ về tổ chức Việt Nam Công an vụ. Đây là dấu mốc có ý nghĩa lịch sử quan trọng: lần đầu tiên hệ thống tổ chức Công an được quy định rõ ràng, thống nhất với 3 cấp: Công an Việt Nam, Công an kỳ và Công an tỉnh; trong đó, ở mỗi cấp đều có bộ phận Văn phòng giúp việc. Từ đây, lực lượng Tham mưu CAND chính thức được hình thành, phát triển đồng bộ trong toàn hệ thống, trở thành “cầu nối”, có quan hệ mật thiết với các đơn vị nghiệp vụ và Văn phòng các cơ quan ngoài ngành. Sau này, Bộ trưởng Bộ Công an ký Quyết định số 799/1999/QĐ-BCA(TCIII), ngày 9/12/1999 xác định ngày 18/4/1946 là Ngày truyền thống lực lượng Tham mưu CAND.
80 năm đã trôi qua, nhưng những ngày đầu gian khó ấy vẫn luôn là niềm tự hào, là cội nguồn sức mạnh để lực lượng Tham mưu CAND tiếp tục phát huy truyền thống vẻ vang, không ngừng đổi mới, nâng cao chất lượng công tác.
(Còn tiếp)
“Mạch nguồn thầm lặng” – bản trường ca về lực lượng Tham mưu CAND 
“Giai điệu bình yên” tôn vinh lực lượng Tham mưu CAND 
