Bài 1: Lúa phát thải thấp – “Xanh hóa” từ đồng ruộng

Giảm phát thải không còn là câu chuyện xa vời mà đang bắt đầu từ chính những thửa ruộng, từ cách gieo sạ, bón phân đến điều tiết nước của người nông dân. Những mô hình canh tác lúa phát thải thấp đang mở ra một hướng sản xuất mới, trong đó bảo vệ môi trường không tách rời mục tiêu nâng cao hiệu quả kinh tế. Quan trọng hơn, từ những thay đổi trên đồng ruộng đang hình thành một tư duy sản xuất mới: Làm ra hạt gạo không chỉ nhiều hơn, mà phải xanh hơn, tiết kiệm tài nguyên và bền vững hơn.

Những thửa ruộng "xanh - sạch - chất lượng - bền vững"

Ngày 27/11/2023, Thủ tướng chính phủ đã phê duyệt Đề án "Phát triển bền vững một triệu ha chuyên canh lúa chất lượng cao và phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh vùng đồng bằng sông Cửu Long đến năm 2030” (gọi tắt là Đề án). Sau hơn 2 năm triển khai, báo cáo từ Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho thấy, diện tích thực hiện đã đạt 354.839 ha so với mục tiêu 180.000 ha của giai đoạn đầu, tương đương 197% kế hoạch đề ra. Kết quả này phản ánh sự vào cuộc đồng bộ của các bộ, ngành, địa phương, doanh nghiệp và đặc biệt là sự hưởng ứng tích cực của nông dân trong vùng.

Toàn bộ 354.839 ha tham gia Đề án đều áp dụng các tiến bộ kỹ thuật trong sản xuất lúa. Việc sử dụng giống lúa chất lượng cao được áp dụng trên 100% diện tích. Lượng giống gieo sạ được giảm từ 30–50%, lượng phân đạm giảm khoảng 30%. Đáng chú ý, lượng thuốc bảo vệ thực vật cũng giảm đáng kể từ 2 - 3 lần phun mỗi vụ, lượng nước tưới cũng giảm khoảng 20%. Nhờ tiết giảm chi phí và giá bán lúa được doanh nghiệp bao tiêu cao hơn từ 200 - 300 đồng/kg, lợi nhuận của nông dân tăng thêm từ 4 - 7,6 triệu đồng/ha.

Song song với đó, việc áp dụng các tiêu chuẩn sản xuất an toàn cũng được mở rộng. Đến nay, 7.493 ha đã được chứng nhận VietGAP, 246 ha đạt chứng nhận hữu cơ và 5.659 ha đáp ứng điều kiện an toàn thực phẩm. Những thay đổi này không chỉ góp phần giảm chi phí sản xuất mà còn mang lại hiệu quả kinh tế rõ rệt. Theo số liệu từ các mô hình năm 2024, thu nhập của người trồng lúa trong mô hình tăng trung bình 13,4% trở lên so với canh tác truyền thống. Đây được xem là bước đi chiến lược để tái cơ cấu ngành trồng trọt theo hướng xanh hóa sản xuất, thích ứng với biến đổi khí hậu và đáp ứng yêu cầu ngày càng khắt khe của thị trường quốc tế.

Sau những thành công bước đầu tại đồng bằng sông Cửu Long, Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) phối hợp với Viện Nghiên cứu lúa quốc tế (IRRI) cùng các địa phương và cơ quan liên quan triển khai tại miền Bắc. Ba mô hình canh tác lúa hiệu quả cao, phát thải thấp triển khai tại Hưng Yên, Ninh Bình và Hải Phòng trong vụ Đông Xuân 2026, đây không chỉ là bước thử nghiệm kỹ thuật mà còn là mắt xích quan trọng trong lộ trình hiện thực hóa Đề án “Sản xuất giảm phát thải lĩnh vực trồng trọt giai đoạn 2025–2035, tầm nhìn đến năm 2050”, góp phần tái định hình phương thức sản xuất lúa tại Đồng bằng sông Hồng theo hướng hiện đại, bền vững và thích ứng biến đổi khí hậu.

Tại Hải Phòng, không chỉ giảm chi phí đầu vào, tiết kiệm nước, công lao động và hạn chế phát thải khí nhà kính, những mô hình canh tác lúa phát thải thấp đang từng bước thay đổi cách nghĩ, cách làm của người nông dân Hải Phòng. Từ 2 ha ruộng của một hộ nông dân ở thôn Hữu Chung, xã Tân An, một hướng sản xuất mới đang được mở ra trên những cánh đồng của thành phố này.

Sau vụ xuân năm 2026, trên cánh đồng thôn Hữu Chung, xã Tân An, ông Nguyễn Văn Khiên có thêm một lý do để tin vào cách làm mới. Hai trong số gần 30ha lúa gia đình ông đang canh tác được đưa vào mô hình canh tác lúa hiệu quả cao, phát thải thấp. Trao đổi với chúng tôi, ông Khiên cho biết, theo tính toán của ông, sau thu hoạch, chi phí đầu vào đối với 2ha lúa thử nghiệm, gồm phân bón, thuốc bảo vệ thực vật và giống, giảm khoảng 30-40%, trong khi năng suất và chất lượng lúa vẫn được bảo đảm, thậm chí có mặt còn tăng lên.

Ông Khiên tìm hiểu và thấy mô hình triển khai rất hiệu quả tại các tỉnh Đồng bằng sông Cửu Long: “Do đó, chúng tôi tin tưởng mô hình này sẽ triển khai thành công và tiếp tục được nhân rộng trên cánh đồng của địa phương trong những mùa vụ tiếp theo”.

Thay đổi từ kỹ thuật đến tư duy sản xuất

Điểm đáng chú ý của mô hình không nằm ở một kỹ thuật đơn lẻ. Tại HTX Hữu Chung, các giải pháp được thực hiện đồng bộ, từ gieo sạ hàng, vùi phân, quản lý nước tưới ngập - khô xen kẽ đến sử dụng giống lúa chất lượng cao, giảm lượng giống gieo sạ, bón phân cân đối, tăng cường phân hữu cơ, chế phẩm sinh học và cơ giới hóa các khâu sản xuất.

Trong đó, cơ giới hóa gieo sạ hàng kết hợp vùi phân là một thay đổi rõ nét. Hạt giống được gieo với mật độ phù hợp, phân được đưa xuống đất cùng thời điểm gieo sạ, qua đó giúp cây lúa sinh trưởng đồng đều, tăng khả năng hấp thu dinh dưỡng, giảm thất thoát. Từ đó, số lần bón phân, lượng giống, nước tưới và công lao động đều được tiết giảm.

Theo các mô hình đã triển khai tại Hải Phòng, việc quản lý nước theo phương pháp ngập - khô xen kẽ là một trong những giải pháp quan trọng để giảm phát thải khí mê - tan từ ruộng lúa. Cùng với đó là sử dụng phân bón đúng, đủ và hiệu quả; gieo sạ chính xác; cơ giới hóa các khâu sản xuất.

Thay vì tập quán bón phân theo kinh nghiệm, người nông dân được hướng dẫn thực hiện nguyên tắc “4 đúng”, cung cấp dinh dưỡng phù hợp với từng giai đoạn sinh trưởng của cây lúa, hạn chế bón thừa và thất thoát phân bón.

Đây là thay đổi không chỉ về kỹ thuật mà còn về tư duy sản xuất. Mục tiêu không còn đơn thuần là đẩy sản lượng lên cao, mà hướng tới tối ưu hiệu quả kinh tế trên từng đơn vị diện tích, đồng thời sử dụng tiết kiệm tài nguyên và giảm tác động tới môi trường.

Các kết quả bước đầu cho thấy phương thức này có khả năng nhân rộng. Theo tư liệu từ ngành nông nghiệp Hải Phòng, sản xuất lúa phát thải thấp có thể giảm phát thải trung bình 4,65 tấn CO2 tương đương, tương ứng mức giảm khoảng 51% so với phương thức canh tác thông thường; giảm công lao động 2-3 lần và năng suất trung bình tăng 5-9%, tùy địa phương và giống lúa.

Theo báo cáo của Sở Nông nghiệp và Môi trường Hải Phòng, vụ xuân năm 2025, diện tích được mở rộng lên 1.075 ha tại Hải Dương cũ và thí điểm 2 ha tại khu vực Hải Phòng cũ. Đến vụ mùa năm 2025, mô hình được triển khai trên 2.885 ha tại 8 xã. Sang vụ xuân năm 2026, diện tích đã tăng lên 3.279 ha. Trong năm 2026, diện tích canh tác lúa giảm phát thải nhà kính của Hải Phòng dự kiến đạt 7.000-8.000 ha cho cả vụ xuân và vụ mùa. Riêng vụ mùa 2026, thành phố triển khai khoảng 3.500 ha, tập trung ứng dụng kỹ thuật bón phân thông minh, gieo sạ chính xác và tưới nước tiết kiệm.

Tại Hải Phòng, từ Tân An, Hồng Châu, Thanh Miện, An Quang, An Khánh, Nguyễn Bỉnh Khiêm, Việt Khê đến Quyết Thắng, những cánh đồng đang trở thành nơi thử nghiệm và từng bước hoàn thiện phương thức sản xuất mới. Bà Lương Thị Kiểm, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Hải Phòng cho biết, ngành Nông nghiệp thành phố đã phối hợp với doanh nghiệp, các viện nghiên cứu để đưa nhiều giải pháp kỹ thuật vào sản xuất, trong đó có các giải pháp điều tiết nước, sử dụng phân bón phù hợp và cơ giới hóa đồng bộ.

Qua thực tế triển khai, các mô hình bước đầu cho hiệu quả tích cực. Với mô hình phối hợp điều tiết nước, cây lúa sinh trưởng tốt, cứng cây và ít sâu bệnh hơn. Những mô hình áp dụng tiến bộ về phân bón và cơ giới hóa cho năng suất tăng khoảng 20-30%, cây cứng hơn, ít sâu bệnh và chất lượng gạo được cải thiện. Sản xuất lúa phát thải thấp, sử dụng phân bón đúng và hiệu quả là một trong những giải pháp quan trọng nhằm giảm chi phí đầu vào, hạn chế phát thải khí nhà kính và nâng cao năng suất.