Bài 1: Khi tuổi tác không còn là rào cản cống hiến

Với hơn 9 triệu người cao tuổi đang trực tiếp tham gia lao động, sản xuất, cùng hàng triệu tri thức, nhà khoa học vẫn miệt mài cống hiến, đây là “mỏ vàng” nguồn lực xã hội vô cùng to lớn.

Ở vào tuổi “xưa nay hiếm”, nhưng nhiều người cao tuổi không lựa chọn nghỉ ngơi, mà vẫn miệt mài làm việc, từ phòng thí nghiệm đến trang trại, phát triển nguồn dược liệu quý, hay nghiên cứu khoa học, xây dựng kinh tế, là biểu tượng sống động cho lực lượng "kinh tế bạc" – nơi trí tuệ, kinh nghiệm và lòng nhiệt thành của người cao tuổi tiếp tục được cống hiến, làm giàu cho xã hội.

“Cây cổ thụ” nấm dược liệu và hành trình cống hiến ở tuổi 80

Ở tuổi 80, khi nhiều người đã lựa chọn nghỉ ngơi, PGS.TS Nguyễn Thị Chính, Phó Chủ tịch Hội Giáo dục Chăm sóc Sức khỏe Cộng đồng Việt Nam (GDCSSKCĐ), Giám đốc Công ty TNHH Nấm Linh Chi vẫn miệt mài làm việc từ sáng đến tối trong phòng thí nghiệm gia đình và trang trại. Dẫu đã kinh qua nhiều vị trí quản lý và giảng dạy, bà vẫn giữ nguyên ngọn lửa đam mê khoa học, không ngừng phân lập các chủng nấm hiếm và phát triển các chế phẩm hỗ trợ sức khỏe.

Khi PGS.TS Nguyễn Thị Chính du học tại Tiệp Khắc trở về nước năm 1973, bà đã mang những chủng nấm ăn có năng suất cao nhất thời bấy giờ về Việt Nam nuôi trồng. Bà đã tận dụng các nguồn phụ phẩm nông – công nghiệp như rơm rạ, phân lợn, phân gà, và đặc biệt là xử lý bông thải của Nhà máy dệt 8/3 để trồng nấm sò, nấm mỡ, nấm rơm, mộc nhĩ. Những mẻ nấm tươi ngon ra đời đã góp phần quan trọng bổ sung nguồn dinh dưỡng thay thế cho tem phiếu thời bấy giờ tại các chợ truyền thống ở Hà Nội.

Cuối năm 1986, trong thời gian sang Tiệp Khắc làm nghiên cứu sinh, bà đã xuất sắc được cấp Bằng sáng chế (Patent) quốc tế về Công nghệ sản xuất nấm sò trên rơm không qua thanh trùng, đạt năng suất cao 70%-80% nấm tươi so với nguyên liệu khô, trong khi đó nấm rơm thanh trùng hoặc xử lý bằng nhiệt trong phòng chỉ đạt 40% năng suất. Đến năm 1993, khi công nghệ trồng nấm ăn đã trở nên phổ biến, bà đưa ra quyết định bước ngoặt: Chuyển hướng sang nghiên cứu nấm dược liệu, nhằm tạo ra các sản phẩm vừa cung cấp dinh dưỡng vừa hỗ trợ phòng chống bệnh.

Trong suốt những năm tháng công tác tại Bộ môn Vi sinh, Khoa Sinh học, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên (Đại học Quốc gia Hà Nội), PGS.TS Nguyễn Thị Chính đã chủ trì và hoàn thành xuất sắc nhiều công trình nghiên cứu cấp quốc gia và quốc tế.

Một trong những thành tựu nổi bật nhất của bà là công nghệ thu bào tử nấm Linh Chi và công nghệ sản xuất sinh khối sợi nấm. Nghiên cứu cho thấy, bào tử nấm Linh Chi có hoạt tính sinh học cao gấp 75 lần so với quả thể. Bên cạnh đó, thay vì phải đầu tư hàng triệu USD cho quá trình lên men công nghiệp đắt đỏ từ nước ngoài, bà đã sáng tạo ra quy trình sản xuất sinh khối sợi quy mô nhỏ, chủ động kiểm soát nhiệt độ phòng và tận dụng nguồn nguyên liệu sẵn có trong nước.

Kết quả phân tích từ Đề tài hợp tác theo Nghị định thư Chính phủ Việt Nam – Hàn Quốc (2002–2005), đề tài khẳng định sinh khối nấm dược liệu của PGS.TS Nguyễn Thị Chính có khả năng ức chế tế bào ung thư Sarcoma 180 đạt 87,06% và khử gốc tự do từ 59,9% đến 87,8%. Đặc biệt, bà còn phân lập thành công chủng đông trùng hạ thảo Cordyceps sinensis từ đông trùng hạ thảo tự nhiên, với công nghệ sản xuất sinh khối sợi của loài nấm này có hàm lượng Adenosin hoạt chất sinh học cao gấp 3 lần so với đông trùng hạ thảo Tây Tạng tự nhiên.

Sau đó, bà đã phát triển thành công 3 dòng sản phẩm bảo vệ sức khỏe chủ lực gồm: Hepaga (hỗ trợ, phòng chống virus viêm gan B, phục hồi tế bào gan xơ), Diabeta (hỗ trợ, điều trị bệnh tiểu đường) và Tugacofa (chống u, tăng cường sức khỏe, điều hoà miễn dịch).

Sau khi nghỉ hưu vào năm 2007, PGS.TS Nguyễn Thị Chính không chọn cho mình một cuộc sống an nhàn tĩnh lặng. Ngược lại, bà bước vào một giai đoạn cống hiến mới đầy năng động với nhiều vai trò xã hội và doanh nghiệp. Bà cùng chồng thành lập Công ty TNHH Nấm Linh Chi, sở hữu trang trại thực nghiệm rộng gần 1,5ha tại Bát Tràng. Công ty được cấp Bằng chứng nhận độc quyền từ Cục Sở hữu Trí tuệ (2018-2028) về thực phẩm dành cho người ăn kiêng phòng bệnh và chữa bệnh. Sản phẩm nấm Linh Chi sinh khối của bà được Tiệp Khắc kiểm nghiệm đạt tiêu chuẩn xuất khẩu sang châu Âu.

Gần đây, với vai trò Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Hội Người cao tuổi Việt Nam, bà đang hướng tới mô hình làm kinh tế cho người cao tuổi ở các phường, phân ra các nhóm cho phù hợp để phát triển “kinh tế bạc”. Năm 2008, bà làm Phó Chủ tịch Hội GDCSSKCĐ Việt Nam, bà đã vận động viện trợ 20 xe cứu thương trang bị như phòng cấp cứu hiện đại từ Nhật Bản, phục vụ cấp cứu tại các bệnh viện ở Hà Nội, Yên Bái, Đà Nẵng, TP Hồ Chí Minh và vận động tài trợ sữa XO từ Hàn Quốc cho 50 bệnh viện phụ sản cả nước.

Từ năm 2019 đến 2021, bà đảm nhiệm vị trí Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Thành Đô, phụ trách Khối Y Dược và Khoa học công nghệ. Bà còn tham gia vào Thường vụ Hội Nữ trí thức Hà Nội, có nhiều đóng góp trong việc nghiên cứu khoa học, phát triển nữ trí thức của Thủ đô. Năm 2022, Công ty TNHH Nấm Linh Chi do bà làm Giám đốc đã được nhận Giải thưởng Công nghiệp thực phẩm toàn cầu tổ chức tại Singapore với sản phẩm Beta Glucan Gold.

Ở tuổi 80, PGS.TS Nguyễn Thị Chính là minh chứng tiêu biểu cho mô hình phát triển "kinh tế bạc". Bà không chỉ tự mình vận hành doanh nghiệp, đóng góp ngân sách và giá trị tri thức cho xã hội, mà còn xây dựng phương án chuyển giao công nghệ trồng nấm trên rơm rạ đóng bịch cho các hội viên người cao tuổi và nông dân để không đốt gây ô nhiễm môi trường và lãng phí nguyên liệu. Mô hình này giúp người cao tuổi vừa vận động tăng cường sức khỏe, vừa tự thu hái nấm làm thực phẩm bổ dưỡng và tạo thêm thu nhập chính đáng cho gia đình.

Mỗi ngày trôi qua, người phụ nữ 80 tuổi ấy vẫn làm việc liên tục. Bà vẫn giữ được diện mạo trẻ trung, trí tuệ vô cùng minh mẫn và nguồn năng lượng dồi dào.

Hành trình của PGS.TS Nguyễn Thị Chính là lời khẳng định mạnh mẽ rằng: Tuổi tác không bao giờ là rào cản đối với trí tuệ và tinh thần cống hiến. Bà chính là một "cây đại thụ" của ngành nấm dược liệu Việt Nam, một tấm gương sáng về người cao tuổi làm kinh tế giỏi, truyền cảm hứng mạnh mẽ cho thế hệ trẻ và người cao tuổi trên cả nước.

Tuổi cao nhưng trí tuệ không già, nghỉ công tác nhưng không ngừng cống hiến

Trao đổi với phóng viên Báo CAND, ông Nguyễn Thanh Bình, Chủ tịch Hội Người cao tuổi Việt Nam cho biết: Cả nước hiện có gần 17 triệu người cao tuổi, trong đó hơn 9 triệu người vẫn trực tiếp tham gia lao động, sản xuất và kinh doanh. Đây là nguồn lực xã hội vô cùng to lớn, đóng góp quan trọng về thuế và ngân sách cho nhà nước cũng như các địa phương.

Trong số đó, có rất nhiều tấm gương sáng, mô hình phát triển kinh tế năng động, làm giàu cho xã hội. Từ mô hình chuyển đổi xanh và nông nghiệp sạch, đến mô hình trí thức, công nghệ và doanh nghiệp khoa học và công nghệ, hay mô hình dịch vụ và “Làng Hạnh phúc người cao tuổi”…, đều cho thấy người cao tuổi làm kinh tế đang phát triển ngày càng đa dạng, linh hoạt và mang lại hiệu quả xã hội sâu sắc.

Điển hình như ông Nguyễn Hồng Lam, Chủ tịch HĐQT Tập đoàn Quế Lâm và Chủ tịch Hội Nông nghiệp tuần hoàn Việt Nam, được biết đến là doanh nhân tiên phong phát triển mô hình nông nghiệp hữu cơ và kinh tế tuần hoàn (mô hình 4F) tại Việt Nam.

Anh hùng lao động Lê Văn Kiểm, Chủ tịch Hội đồng Quản trị Công ty Cổ phần Đầu tư và Kinh doanh Golf Long Thành, là doanh nhân tiêu biểu, người sáng lập sân Golf với quy mô hàng trăm hecta, đạt chuẩn quốc tế đầu tiên do người Việt thiết kế và thi công.

Hay Anh hùng Lao động Nguyễn Quang Mâu, Chủ tịch HĐQT Tổ hợp Công ty Cổ phần Gốm đất Việt, người có công lớn đưa công nghệ xanh và sản phẩm gốm đất nung Việt vươn tầm quốc tế.

Một người cao tuổi nổi tiếng nữa là bà Trần Thị Loan, Phó Chủ tịch Hội Người cao tuổi Ninh Bình, Chủ tịch HĐQT kiêm Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần Lương thực Hà Nam, đồng thời bà là một nữ cựu chiến binh tiêu biểu có nhiều đóng góp trong kinh tế và công tác xã hội.

Bà Trần Thị Loan tiếp quản và vực dậy Công ty sau khi nghỉ hưu năm 2013. Doanh nghiệp tiêu thụ trên 100.000 tấn thóc hàng hóa mỗi năm, đạt doanh thu bình quân gần 400 tỷ đồng/năm. Ngoài ra, công ty còn đầu tư mô hình nông nghiệp công nghệ cao, trồng hoa lan hồ điệp trong nhà kính…

GS.TS, Thầy thuốc nhân dân Lê Ngọc Thành, năm nay ông đã 65 tuổi. Ông là một chuyên gia hàng đầu của Việt Nam trong lĩnh vực ngoại khoa tim mạch và lồng ngực, đồng thời là nhà giáo dục và quản lý y tế. Hiện Đại học Quốc gia Hà Nội đã ký hợp đồng thực hiện công việc vị trí Hiệu trưởng Trường Đại học Y dược, Đại học Quốc gia Hà Nội đối với GS.TS Lê Ngọc Thành, ông vẫn tiếp tục cống hiến cho sự nghiệp khoa học, chữa bệnh cứu người.

Anh hùng Lao động, GS.TS Nguyễn Anh Trí, nguyên Viện trưởng Viện Huyết học – Truyền máu Trung ương được biết đến là người cao tuổi sau khi nghỉ hưu đã có rất nhiều đóng góp về tri thức, kinh nghiệm và hoạch định chính sách y tế cho đất nước. Ông là đại biểu Quốc hội khoá XIV, XV, là thành viên Hội đồng Tư vấn Chính sách của Thủ tướng, ông cũng là người sáng lập và dẫn dắt Medlatec – một trong những tập đoàn y tế hàng đầu Việt Nam trong suốt 30 năm qua. Đồng thời, ông cũng là một nhà hoạt động xã hội nhiệt huyết.

GS Nguyễn Anh Trí chia sẻ với chúng tôi, người cao tuổi có rất nhiều thế mạnh, nhưng về cơ bản nhất vẫn là kinh nghiệm, tri thức và sự mẫu mực. Nếu biết tận dụng những thế mạnh này, hoàn toàn có thể phát triển hiệu quả “kinh tế bạc”. Tuy nhiên, đi cùng với thế mạnh, người cao tuổi cũng có những hạn chế. Hạn chế lớn nhất vẫn là sức khỏe. Sức khỏe yếu đi theo thời gian. Để phát triển “kinh tế bạc”, người cao tuổi cần phải có sức khỏe.

Theo GS Nguyễn Anh Trí, thứ nhất là làm sao để người cao tuổi ít bệnh tật, duy trì được sức khỏe. Muốn làm được phải đầu tư cho phòng bệnh, chăm sóc sức khỏe chủ động chính là đầu tư cho kinh tế. Thứ hai, phát triển hệ thống dịch vụ chăm sóc sức khỏe dành cho người cao tuổi. Đây là nhu cầu thiết yếu, vừa là một lĩnh vực kinh tế tiềm năng. Các mô hình như nhà dưỡng lão, trung tâm chăm sóc ban ngày, hay các khu an dưỡng… đều có thể phát triển mạnh.

Khát vọng cống hiến của người cao tuổi không chỉ là câu chuyện của hiện tại mà còn xây đắp nền móng cho các thế hệ mai sau. Việc kiến tạo môi trường để người cao tuổi tiếp tục phát huy trí tuệ, sức lực và kinh nghiệm sẽ biến thành “làn sóng bạc”, thành động lực tăng trưởng mới, góp phần đưa đất nước tự tin bước vào kỷ nguyên vươn mình.