Ra đời từ yêu cầu bảo vệ nền kinh tế
Ngày 10/8/1956, Thủ tướng Chính phủ ban hành Thông tư số 1001 quy định về tổ chức ngành Cảnh sát nhân dân, trong đó xác định: “Cảnh sát kinh tế phụ trách công tác bảo vệ công khai các nhà máy, hầm mỏ”. Đây là dấu mốc ra đời của lực lượng Cảnh sát kinh tế
Khi nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung bắt đầu hình thành, cùng với sự phát triển của công nghiệp, thương nghiệp quốc doanh và hợp tác xã, các hành vi đầu cơ, buôn lậu, tham ô, lợi dụng chính sách phân phối, phá hoại sản xuất và lưu thông hàng hóa cũng xuất hiện.
Thực tiễn đó đòi hỏi một lực lượng chuyên trách bảo vệ trật tự quản lý kinh tế, tài sản xã hội chủ nghĩa và kỷ cương quản lý nhà nước về kinh tế. Ngay từ những ngày đầu, phương châm xuyên suốt đã được xác lập: đấu tranh với tội phạm để bảo vệ sự phát triển của nền kinh tế, kết hợp chặt chẽ giữa phòng ngừa, phát hiện và xử lý nghiêm các hành vi xâm phạm trật tự quản lý kinh tế.
Giai đoạn 1956–1975, nền kinh tế miền Bắc vừa thực hiện nhiệm vụ xây dựng chủ nghĩa xã hội, vừa làm hậu phương lớn cho tiền tuyến miền Nam. Việc bảo đảm vật tư, lương thực, nhiên liệu, vận tải và sản xuất có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Trong thực tiễn đấu tranh, lực lượng Cảnh sát kinh tế từng bước chuyển từ xử lý những vụ việc đơn lẻ sang kết hợp điều tra với kiến nghị khắc phục sơ hở trong cơ chế quản lý, hình thành phương pháp điều tra chuyên sâu đối với các hành vi xâm phạm trật tự quản lý kinh tế.
Thực tiễn đấu tranh giai đoạn 1956–1986 để lại nhiều bài học có giá trị lâu dài. Trước hết, bảo vệ an ninh kinh tế phải gắn với yêu cầu phát triển kinh tế; mọi hoạt động đấu tranh đều hướng tới bảo vệ môi trường sản xuất, kinh doanh ổn định và lợi ích của Nhà nước, doanh nghiệp, nhân dân. Phòng ngừa giữ vai trò quyết định, bởi hiệu quả không chỉ nằm ở phát hiện, xử lý vi phạm mà còn ở khả năng nhận diện sớm nguy cơ, kiến nghị hoàn thiện cơ chế quản lý.
Cùng với đó, đấu tranh với tội phạm kinh tế đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan quản lý nhà nước, cơ quan bảo vệ pháp luật và chính quyền địa phương. Những bài học này trở thành nền tảng để lực lượng Cảnh sát kinh tế bước vào thời kỳ Đổi mới với tư duy, phương thức và yêu cầu cao hơn trong bảo vệ nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.
Bản lĩnh trên những trận tuyến mới
Đại hội VI của Đảng năm 1986 mở ra công cuộc Đổi mới, đánh dấu bước ngoặt trong tiến trình phát triển của đất nước. Việc chuyển từ cơ chế kế hoạch hóa tập trung sang kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập ngày càng sâu rộng đã tạo động lực mạnh mẽ cho tăng trưởng, nhưng cũng làm xuất hiện nhiều phương thức phạm tội mới.
Từ những hành vi chủ yếu như đầu cơ, buôn lậu, tham ô, vi phạm chế độ quản lý vật tư, tội phạm kinh tế mở rộng sang gian lận tín dụng, trốn thuế, chuyển giá, buôn lậu xuyên biên giới, rửa tiền, gian lận thương mại, sản xuất hàng giả, thao túng thị trường và vi phạm trong đầu tư, tài chính, ngân hàng.
Lực lượng Cảnh sát kinh tế vì thế cũng chuyển từ bảo vệ nền kinh tế kế hoạch hóa sang bảo vệ nền kinh tế thị trường; từ đấu tranh với tội phạm truyền thống đến làm chủ phương thức điều tra hiện đại đối với tội phạm kinh tế có tổ chức, xuyên quốc gia và ứng dụng công nghệ cao. Yêu cầu đặt ra là phải đổi mới toàn diện về tư duy, tổ chức, nghiệp vụ và phương thức điều tra.
Trong 40 năm thực hiện đường lối Đổi mới, lực lượng đã từng bước hình thành phương pháp điều tra chuyên sâu đối với tội phạm kinh tế hiện đại; tăng cường ứng dụng khoa học kỹ thuật, giám định tài chính, kế toán, công nghệ thông tin; mở rộng phối hợp với các cơ quan thanh tra, kiểm toán, thuế, hải quan, ngân hàng và cơ quan thực thi pháp luật quốc tế.
Từ phát hiện, xử lý vụ việc, lực lượng từng bước khẳng định vai trò nòng cốt trong nhận diện nguy cơ, cảnh báo chính sách và kiến nghị hoàn thiện thể chế, pháp luật về quản lý kinh tế.
Khi Việt Nam gia nhập ASEAN, ký Hiệp định Thương mại Việt Nam – Hoa Kỳ, gia nhập WTO và tham gia các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới, môi trường kinh doanh ngày càng mở rộng, đồng thời phát sinh những nguy cơ mới như chuyển giá của doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài, gian lận xuất xứ, gian lận hoàn thuế, buôn lậu qua thương mại điện tử và lợi dụng giao dịch xuyên biên giới để che giấu dòng tiền bất hợp pháp.
Trước những thách thức đó, lực lượng Cảnh sát kinh tế chủ động xây dựng nhiều kế hoạch, chuyên đề nghiệp vụ, phối hợp chặt chẽ với các bộ, ngành nhằm bảo vệ môi trường đầu tư lành mạnh, bảo đảm cạnh tranh công bằng và giữ vững an ninh kinh tế quốc gia.
Lực lượng Cảnh sát kinh tế ghi dấu bước phát triển mạnh mẽ trong thực hiện chủ trương của Đảng về tăng cường phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực.
Nhiều vụ án kinh tế, tham nhũng, lãng phí lớn, đặc biệt nghiêm trọng đã được điều tra trong các lĩnh vực tài chính, ngân hàng (Vạn Thịnh Phát – SCB); chứng khoán (Tập đoàn FLC); trái phiếu doanh nghiệp (Tập đoàn Tân Hoàng Minh); đấu thầu, y tế (Công ty Việt Á, AIC); đăng kiểm; xây dựng, bất động sản (Tập đoàn Phúc Sơn, Thuận An); khoáng sản, đất đai (Công ty Hưng Thịnh, Tập đoàn Thái Dương); hàng giả, an toàn thực phẩm (vụ Cục An toàn thực phẩm, Bộ Y tế); lãng phí (Bệnh viện Bạch Mai và Việt Đức, cơ sở 2; VICEM; Công ty Việt Trung).
Quá trình điều tra được tiến hành khách quan, toàn diện, đúng pháp luật, tập trung làm rõ bản chất vụ án, yếu tố tư lợi và chuỗi liên kết giữa doanh nghiệp, tài chính, ngân hàng, bất động sản, dòng vốn. Kết quả đó không chỉ xử lý nghiêm hành vi phạm tội mà còn góp phần củng cố niềm tin của Nhân dân, nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước và thúc đẩy hoàn thiện pháp luật về quản lý kinh tế. Công tác thu hồi tài sản bị thất thoát, chiếm đoạt cũng chuyển biến rõ nét.
Từ chỗ chủ yếu tập trung xử lý người phạm tội, lực lượng đã triển khai đồng bộ các biện pháp xác minh, truy tìm, phong tỏa, kê biên và thu hồi tài sản ngay từ giai đoạn điều tra, góp phần hạn chế thất thoát nguồn lực quốc gia, thực hiện tinh thần “không có vùng cấm, không có ngoại lệ”, “không để tội phạm hưởng lợi từ hành vi phạm tội”, “xử lý một vụ để cảnh tỉnh, răn đe cả vùng, cả lĩnh vực”.
Không chỉ thực hiện chức năng điều tra, lực lượng Cảnh sát kinh tế còn khẳng định vai trò quan trọng trong tham mưu chiến lược. Từ thực tiễn đấu tranh, hàng nghìn kiến nghị đã được gửi tới lãnh đạo Đảng, Nhà nước, Chính phủ, Quốc hội và các cơ quan có thẩm quyền nhằm sửa đổi, bổ sung pháp luật, khắc phục sơ hở trong quản lý tài chính, ngân sách, đầu tư công, đất đai, đấu thầu, chứng khoán, ngân hàng, thuế và hải quan.
Nhiều kiến nghị được tiếp thu, góp phần khơi thông nguồn lực, hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và nâng cao hiệu quả quản trị quốc gia.
Thừa ủy quyền của Chủ tịch nước, Bộ trưởng Tô Lâm gắn Huân chương Quân công hạng Nhất lên lá cờ truyền thống của lực lượng Cảnh sát điều tra tội phạm về kinh tế và tham nhũng. (Ảnh tư liệu ngày 10/8/2016)
Bước vào giai đoạn chuyển đổi số, phạm vi bảo vệ của lực lượng tiếp tục mở rộng. Cùng với sự phát triển của thương mại điện tử, thanh toán số, trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn và tài sản số, nhiều loại tội phạm mới xuất hiện với phương thức ngày càng tinh vi.
Tài sản cần bảo vệ không chỉ là những giá trị vật chất có thể cân, đo, đong, đếm, mà còn nằm trong cổ phiếu, quyền sử dụng đất, dự án đầu tư, dữ liệu số và các chuỗi giao dịch tiền điện tử xuyên biên giới.
Những hành vi lợi dụng nền tảng số để gian lận thương mại, trốn thuế, rửa tiền, lừa đảo đầu tư, thao túng thị trường, che giấu dòng tiền đòi hỏi lực lượng phải làm chủ công nghệ, nâng cao năng lực điều tra tài chính số và tăng cường hợp tác quốc tế.
Nhiệm vụ không chỉ là phát hiện, xử lý tội phạm sau khi xảy ra, mà còn phải dự báo, nhận diện sớm nguy cơ, tham mưu cơ chế phòng ngừa từ sớm, từ xa; đồng thời kiến nghị chính sách có ý nghĩa kiến tạo, mở đường, tháo gỡ đúng các “điểm nghẽn”.
Yêu cầu khó nhất là kiên quyết xử lý sai phạm nhưng không hình sự hóa quan hệ kinh tế, dân sự; thu hồi tối đa tài sản bị chiếm đoạt nhưng hạn chế ảnh hưởng đến hoạt động sản xuất, kinh doanh; bảo đảm mọi quyết định tố tụng đều dựa trên chứng cứ và đúng pháp luật.
Nhìn lại chặng đường 70 năm, từ bảo vệ nền kinh tế thời chiến đến nền kinh tế thị trường hiện đại; từ đấu tranh với đầu cơ, buôn lậu truyền thống đến phòng, chống tội phạm tài chính xuyên quốc gia và tội phạm trên không gian số; từ xử lý vụ án đến tham mưu hoàn thiện thể chế, chính sách, pháp luật và cảnh báo chiến lược, lực lượng Cảnh sát kinh tế luôn đổi mới để đáp ứng yêu cầu của từng giai đoạn.
Đối tượng, địa bàn và phương thức đấu tranh có thể thay đổi, nhưng những giá trị cần bảo vệ vẫn nguyên vẹn: tài sản của Nhà nước và nhân dân; sự công bằng, minh bạch của thị trường; niềm tin của doanh nghiệp; kỷ cương pháp luật và thành quả phát triển của đất nước. Đó là mạch nối xuyên suốt hành trình 70 năm của lực lượng Cảnh sát kinh tế trong nhịp chuyển mình của nền kinh tế Việt Nam.
Hướng tới mục tiêu đưa Việt Nam trở thành quốc gia phát triển, thu nhập cao vào năm 2045, nhiệm vụ bảo vệ an ninh kinh tế đặt ra yêu cầu ngày càng cao. Xây dựng lực lượng chính quy, tinh nhuệ, hiện đại; làm chủ công nghệ điều tra số, phân tích dữ liệu lớn, điều tra tài chính; tăng cường hợp tác quốc tế; nâng cao năng lực nghiên cứu, dự báo chiến lược và tham mưu chính sách là những định hướng trọng tâm.
Đây không chỉ là yêu cầu của công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm, mà còn là điều kiện để xây dựng môi trường đầu tư, kinh doanh minh bạch, bảo vệ các động lực tăng trưởng mới, giữ vững an ninh kinh tế quốc gia và góp phần hiện thực hóa khát vọng phát triển đất nước phồn vinh, hạnh phúc.
Bảy mươi năm đã tạo dựng truyền thống vẻ vang của lực lượng Cảnh sát kinh tế, được hun đúc từ bản lĩnh chính trị vững vàng, tinh thần thượng tôn pháp luật, ý chí đổi mới và sự tận tụy phụng sự Tổ quốc, phục vụ nhân dân. Đó là nền tảng để lực lượng tiếp tục viết những trang sử mới, xứng đáng là “lá chắn thép” trên mặt trận bảo vệ an ninh kinh tế quốc gia trong kỷ nguyên phát triển mới của đất nước.
