Xây dựng dữ liệu lớn kiểm soát dòng hàng trên không gian mạng

Hàng giả trên môi trường số gia tăng

Theo Ban Chỉ đạo quốc gia chống buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả, xu hướng vi phạm đang chuyển dịch từ buôn lậu truyền thống sang gian lận thương mại, gian lận thuế và kinh doanh hàng giả. Trong khi số vụ buôn lậu giảm 51,83% so với cùng kỳ, số vụ gian lận thương mại, gian lận thuế tăng 60,06%, còn số vụ hàng giả và xâm phạm quyền SHTT tăng tới 75,02%.

Đáng chú ý, các đối tượng ngày càng lợi dụng thương mại điện tử, mạng xã hội, giao dịch xuyên biên giới, thậm chí sử dụng công nghệ AI và Deepfake để quảng cáo sai sự thật, tiêu thụ hàng giả.

Theo Bộ Công an, 6 tháng đầu năm 2026, lực lượng Công an đã phát hiện, xử lý 2.811 vụ với 2.575 đối tượng liên quan đến sản xuất, buôn bán hàng giả và xâm phạm quyền SHTT; khởi tố hàng trăm vụ án về hàng giả, hàng cấm, xâm phạm quyền tác giả và quyền sở hữu công nghiệp. Đồng thời, khởi tố 1.333 vụ với 2.354 bị can về các tội buôn lậu, gian lận thương mại, hàng giả và xâm phạm SHTT.

Đáng chú ý, Bộ Công an đã mở đợt cao điểm đấu tranh với tội phạm xâm phạm SHTT từ ngày 7/5 đến 6/8/2026. Sau 8 tuần triển khai, lực lượng công an đã khởi tố 141 vụ với 254 bị can, thu giữ lượng hàng hóa vi phạm trị giá gần 143,4 tỷ đồng.

Một trong những vụ việc điển hình là việc triệt phá đường dây xâm phạm quyền tác giả đối với các sản phẩm điện ảnh của doanh nghiệp Hoa Kỳ. Ngày 1/7/2026, Cơ quan Cảnh sát điều tra Bộ Công an đã khởi tố vụ án "Xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan và Rửa tiền", đồng thời khởi tố 7 bị can.

Trong khi đó, Thứ trưởng Bộ Công Thương Nguyễn Sinh Nhật Tân cho biết, chỉ trong thời gian ngắn triển khai đợt cao điểm, Bộ Công Thương đã phối hợp với các sàn thương mại điện tử gỡ bỏ hơn 9.000 sản phẩm vi phạm, chặn hơn 2.000 gian hàng có dấu hiệu vi phạm; lực lượng Quản lý thị trường xử lý hơn 300 vụ việc trên môi trường mạng.

Cùng với đó, hơn 1.500 vụ giả mạo nhãn hiệu, xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp đã được xử lý; 24 vụ có dấu hiệu tội phạm được chuyển sang cơ quan điều tra, từng bước chuyển từ xử lý hành chính sang xử lý hình sự đối với các hành vi nghiêm trọng.

Thiếu tướng Đào Hồng Sơn, Phó cục trưởng Cục Cảnh sát điều tra tội phạm về tham nhũng, kinh tế, buôn lậu (Bộ Công an) cho biết, ngay từ đầu năm 2026, lĩnh vực phòng, chống vi phạm, tội phạm về buôn lậu, vận chuyển trái phép hàng hóa qua biên giới, hàng giả và vi phạm SHTT đã được nhận diện và Bộ Công an xác định là một trong những nhiệm vụ trọng tâm nhằm tạo chuyển biến đột phá, từng bước góp phần xây dựng môi trường kinh doanh an toàn, minh bạch.

Để đấu tranh có hiệu quả công tác này, Bộ Công an đã nêu cao trách nhiệm và quyết tâm chính trị trong thực hiện các chỉ đạo của Thủ tướng Chính phủ; tập trung triển khai đồng bộ các biện pháp với lộ trình cụ thể, gắn trách nhiệm từng cấp, từ việc rà soát, nắm tình hình; lập danh sách các tài khoản, cá nhân, tổ chức có dấu hiệu vi phạm trên từng lĩnh vực; tổ chức hội ý, hướng dẫn nghiệp vụ; xác định lĩnh vực, khâu đột phá, địa bàn trọng điểm để tập trung đấu tranh, triệt phá.

Theo Bộ Công Thương, 6 tháng đầu năm, Bộ đã ban hành các quy định về truy xuất nguồn gốc, chất lượng hàng hóa và danh mục sản phẩm rủi ro; đồng thời trình Thủ tướng Kế hoạch phòng, chống hàng giả trên nền tảng số giai đoạn 2026-2030. Tuy nhiên, Thứ trưởng Nguyễn Sinh Nhật Tân cho biết, công tác đấu tranh vẫn gặp nhiều khó khăn do các đối tượng lợi dụng mạng xã hội để che giấu vi phạm, việc thu thập chứng cứ điện tử, giám định SHTT còn mất nhiều thời gian và chế tài xử lý trên môi trường mạng chưa hoàn thiện.

Chuyển từ "tiền kiểm" sang "kiểm soát số"

Trước sự thay đổi của phương thức vi phạm, Bộ Công an cho rằng, cách thức quản lý cũng phải thay đổi tương ứng.

Theo đó, thay vì phụ thuộc chủ yếu vào thanh tra, kiểm tra trực tiếp như trước, cần chuyển sang mô hình "kiểm soát số", trong đó dữ liệu trở thành nền tảng của công tác quản lý.

Một trong những giải pháp trọng tâm được Bộ Công an kiến nghị là phối hợp với Bộ Khoa học và Công nghệ, Bộ Công Thương xây dựng hệ thống dữ liệu lớn (Big Data) để kiểm soát dòng hàng hóa trên không gian mạng.

Thông qua hệ thống này, các cơ quan chức năng có thể chủ động rà quét, phân tích dữ liệu, đưa vào diện giám sát các tài khoản, website, hội nhóm có dấu hiệu kinh doanh hàng lậu, hàng giả với quy mô lớn để ngăn chặn từ sớm, từ xa, thay vì chỉ xử lý khi vi phạm đã xảy ra.

Đây được xem là bước chuyển quan trọng trong tư duy quản lý, phù hợp với xu hướng phát triển của nền kinh tế số và thương mại điện tử.

Bên cạnh đó, Bộ Công an cũng đang triển khai xây dựng hệ thống kết nối dữ liệu quốc gia về xử lý vi phạm hành chính tại Trung tâm Dữ liệu quốc gia về dân cư. Sau khi hoàn thành, hệ thống sẽ chuẩn hóa quy trình xử lý vi phạm trên môi trường điện tử, thống nhất dữ liệu giữa các bộ, ngành, khắc phục tình trạng quản lý phân tán và hình thành kho dữ liệu tập trung phục vụ công tác phân tích, dự báo, phòng ngừa vi phạm.

Song song với đó, Bộ Công an đang phối hợp với các bộ, ngành triển khai định danh và xác thực điện tử trong hoạt động giao nhận hàng hóa, thí điểm hệ thống quản lý quyền tác giả, quyền SHTT trên nền tảng VNeID, đồng thời xây dựng nền tảng định danh, xác thực và truy xuất nguồn gốc sản phẩm theo hình thức hợp tác công - tư.

Theo các cơ quan chức năng, khi những nền tảng này được đưa vào vận hành đồng bộ, công tác phòng, chống buôn lậu, hàng giả và xâm phạm quyền SHTT sẽ chuyển từ mô hình xử lý vụ việc đơn lẻ sang quản trị dựa trên dữ liệu, cho phép phát hiện sớm các dấu hiệu bất thường, nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước và bảo vệ người tiêu dùng.

Bên cạnh giải pháp công nghệ, Bộ Công an cho rằng, vẫn còn nhiều "điểm nghẽn" cần tháo gỡ. Hiện công tác quản lý quyền SHTT còn phân tán ở nhiều bộ, ngành; việc chia sẻ thông tin giữa các lực lượng thực thi chưa đồng bộ; chưa có cơ sở dữ liệu dùng chung phục vụ điều tra, xử lý vi phạm. Trong khi đó, phần lớn các vụ việc phát hiện qua thanh tra chuyên ngành vẫn chủ yếu xử lý hành chính, rất ít vụ được chuyển sang điều tra hình sự, dẫn đến tính răn đe chưa cao.

Để khắc phục tình trạng này, Bộ Công an kiến nghị, tiếp tục hoàn thiện thể chế, sửa đổi các quy định còn bất cập nhằm tạo thuận lợi cho công tác thanh tra, kiểm tra, điều tra, truy tố và xét xử.

Đồng thời, các lực lượng cần tăng cường phối hợp, kịp thời chuyển những vụ việc có dấu hiệu tội phạm sang cơ quan điều tra; nâng cao chất lượng tuyên truyền để doanh nghiệp và người dân chủ động bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ, không tiếp tay cho hành vi sản xuất, kinh doanh hàng giả.

Theo các chuyên gia, trong bối cảnh thương mại điện tử phát triển nhanh và hoạt động phạm pháp ngày càng dịch chuyển lên môi trường số, việc xây dựng hệ thống Big Data, ứng dụng AI, định danh điện tử và truy xuất nguồn gốc sẽ là nền tảng quan trọng để nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước, đồng thời góp phần xây dựng môi trường kinh doanh minh bạch, bảo vệ quyền lợi chính đáng của doanh nghiệp và người tiêu dùng.