Biểu tượng đại ngàn bị lãng quên
UBND tỉnh Lâm Đồng vừa thành lập Hội đồng thẩm định hồ sơ khoa học đề nghị hủy bỏ Quyết định xếp hạng di tích danh lam thắng cảnh cấp quốc gia đối với thác GouGah, thuộc xã Đức Trọng. Hội đồng có nhiệm vụ xem xét, đánh giá hồ sơ theo quy định của Luật Di sản văn hóa và các quy định pháp luật liên quan trước khi tham mưu UBND tỉnh trình Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch quyết định theo thẩm quyền.
Từng là một trong những ngọn thác đẹp nhất vùng Nam Tây Nguyên, nơi tiếng nước đổ vang vọng giữa đại ngàn ngày đêm, giờ đây thác GouGah (hay còn gọi là thác Ổ Gà) chỉ còn là cái bóng của chính mình.
Năm 2000, Bộ Văn hóa - Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) đã xếp hạng thác GouGah là di tích danh lam thắng cảnh cấp quốc gia với diện tích khoanh vùng bảo vệ hơn 129ha.
Khi ấy, GouGah là một thác nước tự nhiên hoang sơ, hùng vĩ và mang đậm dấu ấn cảnh quan Nam Tây Nguyên. Mùa mưa về, từ rất xa người ta đã có thể nghe tiếng thác gầm réo không ngớt, vang động cả núi rừng. Từ trên cao, cột nước trắng xóa như dải lụa khổng lồ đổ xuống vực sâu, hòa cùng tiếng chim rừng, tiếng gió lùa qua tán lá tạo nên một bản giao hưởng của thiên nhiên.
Người bản địa gọi nơi đây là GouGah, còn người Kinh quen gọi là thác Ổ Gà. Theo cách lý giải dân gian, khi nhìn từ xa, dòng thác được chia thành hai nhánh. Một bên mang màu đỏ của đất bazan tựa lòng đỏ trứng gà, bên còn lại phủ trắng bọt nước như lòng trắng trứng. Cái tên mộc mạc ấy đã theo ngọn thác suốt nhiều thế hệ. Thế nhưng, sau nhiều năm biến động, thắng cảnh từng nổi tiếng một thời trên vùng đất Nam Tây Nguyên dần rơi vào cảnh hoang vắng.
Thủy điện làm thay đổi hoàn toàn diện mạo thác
Bước ngoặt khiến thác GouGah đánh mất giá trị nguyên gốc bắt đầu từ năm 2008, khi hồ chứa của thủy điện Đại Ninh tích nước phục vụ phát điện. Việc hình thành hồ chứa đã khiến phần lớn khu vực danh thắng bị ngập nước, làm biến đổi cấu trúc dòng chảy tự nhiên vốn tạo nên vẻ đẹp đặc trưng của thác.
Vào mùa mưa, mực nước hồ dâng cao khiến khoảng hai phần ba thác chìm trong nước. Có thời điểm, toàn bộ cảnh quan đặc trưng gần như biến mất, khó nhận ra hình dáng của dòng thác năm nào. Ngược lại, mùa khô thường xuyên thiếu nước, khiến lòng thác trơ đá, cỏ dại và bèo phủ kín.
Bên cạnh tác động từ công trình thủy điện, những năm gần đây, biến đổi khí hậu cùng các quá trình xói mòn, bồi lắng tự nhiên cũng tiếp tục làm thay đổi địa hình và cảnh quan khu vực. Những yếu tố từng tạo nên giá trị nổi bật của danh thắng quốc gia dần bị mai một theo thời gian.
Không chỉ suy giảm về cảnh quan, hành trình khai thác du lịch tại thác GouGah cũng trải qua nhiều lần thay đổi nhưng đều không đạt hiệu quả.
Năm 2005, Công ty TNHH Tài Nhân được giao đầu tư, quản lý và khai thác khu du lịch thác GouGah. Tuy nhiên, đến năm 2013, UBND tỉnh Lâm Đồng quyết định chấm dứt dự án và giao địa phương tiếp nhận để chỉnh trang thành công viên công cộng.
Sau đó, một doanh nghiệp khác tiếp tục được chấp thuận nghiên cứu đầu tư dự án Công viên sinh thái giải trí GAK - GouGah với tổng vốn khoảng 25 tỷ đồng. Dự án được kỳ vọng sẽ tôn tạo danh thắng thành công viên sinh thái mở, phục vụ người dân và du khách với các hạng mục như đường dạo bộ, vườn hoa, cây cảnh, khu dịch vụ và không gian sinh hoạt ngoài trời.
Tuy nhiên, kỳ vọng ấy không trở thành hiện thực. Nhiều năm qua, khu vực thắng cảnh quốc gia này gần như bị bỏ hoang phía sau những hàng rào quây kín. Các công trình du lịch không phát huy hiệu quả, gần như không có khách trong khi cảnh quan tự nhiên ngày càng xuống cấp.
Theo UBND xã Đức Trọng, các yếu tố cấu thành giá trị của danh thắng hiện nay đã thay đổi quá lớn. Việc bảo tồn, phục hồi cảnh quan nguyên trạng gần như không còn khả năng thực hiện.
Từ thực tế đó, địa phương đã có tờ trình gửi Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Lâm Đồng đề nghị báo cáo cấp có thẩm quyền xem xét hủy bỏ xếp hạng danh thắng quốc gia đối với thác GouGah theo quy định của Luật Di sản văn hóa năm 2024.
Nếu được chấp thuận, đây sẽ là một trong những trường hợp hiếm hoi một danh lam thắng cảnh cấp quốc gia bị đề xuất hủy bỏ xếp hạng không phải vì mất hoàn toàn hiện trạng, mà bởi những giá trị cốt lõi từng làm nên danh hiệu đã không còn hoặc không thể phục hồi.
Sự lụi tàn của thác GouGah cũng là lời nhắc nhở về những tác động lâu dài của quá trình phát triển kinh tế đối với di sản thiên nhiên. Từ một biểu tượng của núi rừng Nam Tây Nguyên, ngọn thác từng làm say lòng biết bao du khách nay chỉ còn lại trong ký ức của những người từng một lần nghe tiếng nước đại ngàn vang vọng giữa rừng sâu.
