Nỗi lo người trẻ bị “xô lệch” do… nghiện phim ngắn AI

Điều đáng lo không hẳn là người trẻ tin những gì trong phim là thật, mà có thể đến một lúc, họ vô thức dùng logic của màn hình để làm chuẩn, soi rọi với đời sống của chính mình.

Khi điều phi thường trở nên… bình thường

Chưa bao giờ trên mạng xã hội lại có nhiều phim ngắn (mỗi tập thường chỉ dài khoảng 45 giây đến 2 phút, 1 bộ có thể dài hàng chục tập) để xem như hiện nay. Chỉ với một chiếc điện thoại, người xem có thể đi từ câu chuyện này sang câu chuyện khác trong vài phút: một nhân vật đẹp, giàu, có địa vị; một người nghèo bỗng phát hiện thân phận thật; một cô gái bình thường sau một biến cố trở thành người khiến ai cũng phải ngước nhìn; hay những nhân vật có khả năng đặc biệt, có thể “hô mưa gọi gió”, thay đổi cục diện chỉ bằng vài động tác.

Những câu chuyện ấy không phải sản phẩm riêng của “thời đại” phim ngắn. Văn học, điện ảnh, truyện cổ tích từ lâu đã kể về những con người phi thường và những giấc mơ vượt khỏi giới hạn đời sống. Người nghèo trở thành vua, người yếu thế được trao sức mạnh, người tốt cuối cùng đã chiến thắng... đều là những chất liệu tự nhiên của trí tưởng tượng.

Điều đáng quan tâm nằm ở “cán cân” đang bị lệch. Một mô-típ xuất hiện đôi ba lần vẫn chỉ là lựa chọn nghệ thuật nhưng khi nó được lặp lại với tần suất dày đặc, liên tục được thuật toán đưa trở lại trước mắt cùng một nhóm người xem, câu chuyện có thể bắt đầu có một đời sống khác ngoài chính nó. Trí tuệ nhân tạo (AI) lại khiến việc tạo ra những nội dung tương tự nhanh hơn và ít tốn kém hơn.

Vấn đề vì thế không chỉ là một bộ phim kể chuyện gì, mà còn là người trẻ đang sống trong môi trường hình ảnh như thế nào khi mà mỗi ngày, qua màn hình điện thoại, họ có thể nhìn thấy hàng chục, thậm chí hàng trăm câu chuyện. Nếu phần lớn nội dung đều đặt tiền bạc, sắc đẹp, quyền lực, danh tiếng hoặc khả năng áp đảo người khác ở vị trí “phần thưởng”, trong khi người học tập miệt mài, người làm việc chăm chỉ, người chăm sóc cha mẹ hay người kiên trì với một công việc bình thường hiếm khi trở thành nhân vật trung tâm, sự lặp lại ấy có thể tạo ra một hệ quy chiếu khác trong nhận thức.

Sự thay đổi - nếu có, cũng không diễn ra theo kiểu xem phim xong rồi nghĩ ngay rằng “cứ giàu là tốt”. Nó tinh vi hơn ở chỗ người giàu đáng chú ý hơn người nghèo; người nổi tiếng dễ được quan tâm hơn người sống âm thầm; một thành công đến nhanh đáng ngưỡng mộ hơn quá trình kéo dài nhiều năm.

Đó là lý do câu hỏi không chỉ là “một bộ phim dạy người trẻ điều gì?”, mà rộng hơn “hàng trăm, hàng nghìn câu chuyện cùng lặp lại điều gì?”.

Điện ảnh không chỉ thuyết phục bằng lời thoại mà còn dẫn dắt người xem bởi hình ảnh, âm nhạc, nhịp dựng và cách câu chuyện phân phối “phần thưởng”: Ai được yêu mến? Ai xuất hiện nhiều nhất? Ai cuối cùng có tiền, tình yêu, địa vị? Ai bị bỏ lại phía sau?

Một người bước xuống từ chiếc xe sang, quần áo đắt tiền, nói một câu khiến cả căn phòng im lặng rồi cuối cùng có được tình yêu mình muốn. Và người khác lặng lẽ học tập, đi làm, vài lần thất bại, tối về chăm sóc cha mẹ, nhiều năm sau mới có một thành quả nhỏ nhưng đáng tự hào. Cả hai đều có thể là những câu chuyện hay trong phim. Chỉ có điều, trong môi trường phim ngắn, câu chuyện thứ nhất thường dễ tạo chú ý tức thì hơn; còn câu chuyện thứ hai đòi hỏi thời gian...

Và chuyện “đổi đời” lấn át “xây đời”

Trong cuộc trò chuyện với PV Báo CAND mới đây, một đạo diễn đồng quan điểm rằng đời sống thật không vận hành nhanh như một đoạn phim. Một người học giỏi cần nhiều năm mày mò. Một người thợ giỏi phải qua hàng nghìn giờ rèn nghề. Một cơ trưởng phải tích lũy hàng nghìn giờ điều khiển máy bay. Một nhà khoa học có thể dành cả chục năm cho một hướng nghiên cứu mà chưa chắc cuối cùng có kết quả.

Ngay cả một gia đình yên ấm cũng không được tạo nên từ vài khoảnh khắc cao trào. Nó thường bắt đầu bằng những việc rất nhỏ: một bữa cơm được nấu, một lời hứa được giữ, một người cha đưa con đi học, một người mẹ thức dậy từ sớm, một cuộc trò chuyện sau ngày làm việc mệt mỏi. Những thứ ấy quan trọng nhưng rất khó tạo thành một “cú móc” trong vài giây đầu video.

Trong khi đó, nguyên lý của phim ngắn nằm ở chữ “nhanh”: nhanh để người xem dừng lại, nhanh để xung đột xuất hiện, nhanh để tình thế đảo chiều và nhanh để một “phần thưởng” bất ngờ được trao.

Một người đang nghèo có thể chỉ sau một cú chuyển cảnh đã trở thành tỷ phú; người bị khinh thường lập tức chứng minh thân phận thật; người yếu thế bất ngờ có sức mạnh tuyệt đối; một cuộc tình từ yêu chuyển sang hận, trả thù rồi đoàn tụ chỉ trong vài tập. Những thủ pháp ấy không sai về mặt kể chuyện. Vấn đề xuất hiện khi một công thức được sử dụng quá thường xuyên và người xem gần như lúc nào cũng bắt gặp nó. Khi ấy, một khoảng cách có thể xuất hiện giữa logic của màn hình và logic của đời sống.

Người trẻ phải sống trong một thế giới mà phần lớn thành quả đều cần thời gian, nhưng thứ giải trí họ tiếp nhận lại thường xuyên bỏ qua thời gian ấy. Họ mất nhiều năm để xây dựng nghề nghiệp, trong khi một nhân vật trên màn hình có thể “đổi đời” sau một cú chuyển cảnh. Họ phải học cách giải quyết bất đồng bằng đối thoại, nhưng không ít câu chuyện lại giải quyết xung đột bằng tiền bạc, quyền lực hoặc một màn trả đũa.

Điều đáng lo vì thế không phải nhiều người trẻ không còn hiểu giá trị của lao động, mà là không ít người trong số đó có thể bắt đầu thấy lao động quá chậm, sự tử tế quá bình thường và sự kiên trì quá ít hấp dẫn...

Không để “người bình thường” biến mất khỏi màn hình

Một tỷ lệ người trẻ hôm nay hoàn toàn có thể biết “tổng tài” chỉ là nhân vật; biết phép thuật là không có thật, biết một người không thể chỉ sau vài phút trở thành tỷ phú và biết phim ảnh chỉ là sản phẩm hư cấu.

Một người trẻ có thể không nghĩ mình sẽ trở thành nhân vật quyền lực, nhưng bắt đầu cảm thấy cuộc sống bình thường sẽ tẻ nhạt, không đủ hấp dẫn. Họ vẫn hiểu học tập có giá trị nhưng có thể thiếu kiên nhẫn hơn với những quá trình đèn sách nhiều năm mới cho kết quả. Họ vẫn hiểu lòng tốt cần thiết nhưng một hành động tử tế không tạo sự chú ý trên… mạng đôi khi khó đem lại cảm giác “đáng kể” bằng một hành động gây tranh cãi.

Điện ảnh cũng không cần biến thành những bài giảng đạo đức. Người trẻ không cần xem những bộ phim cứ vài phút lại nhắc “hãy chăm chỉ”, “hãy tử tế”, “hãy yêu thương gia đình”. Những giá trị ấy hoàn toàn có thể đưa vào chính câu chuyện: một người trẻ thất bại nhưng không bỏ cuộc; một cô gái không có vẻ đẹp hoàn hảo nhưng có nghị lực; một công nhân giỏi nghề và tự hào với công việc; một bác sĩ, chiến sĩ, kỹ sư, nhà giáo, doanh nhân vượt qua khó khăn bằng năng lực và sự bền bỉ.

Bên cạnh “bộ lọc” từ quy định của pháp luật với nội dung được phân phối, lan tỏa, nhà trường và gia đình cần giúp người trẻ hiểu điều cốt lõi rằng những gì xuất hiện liên tục trên màn hình không phải toàn bộ đời sống. Và quan trọng hơn hết vẫn là chính người xem, phải nhận diện và hiểu biết được vì sao một nội dung cứ xuất hiện trở đi trở lại, từ đó tự hỏi: mình đang chọn xem, hay đang được lựa chọn nội dung để xem?

Không nên đổ lỗi cho công nghệ nhưng chúng ta cũng không thể phó mặc cho công nghệ. Hoàn toàn có thể kể về người giàu nhưng đừng để giàu có trở thành điều kiện mặc định để nhân vật được ngưỡng mộ; có thể kể về quyền lực nhưng quyền lực không nên mặc nhiên đồng nghĩa với phẩm giá; có thể kể về những cú “lật kèo”, nhưng đời sống cũng cần được kể bằng những hành trình dài hơn, nơi thành quả đến sau lao động và thất bại;…

Bởi sau khi xem xong phim, người trẻ vẫn phải trở về với đời sống thật. Ở đó không có cảnh chuyển nhanh để một người từ thất bại thành công, không có nhân vật phụ đứng ra giải thích rằng rồi mọi chuyện sẽ ổn, cũng không có thuật toán bảo đảm cho những nỗ lực âm thầm được hàng triệu người nhìn thấy. Có những người cha, người mẹ cả đời hy sinh mà chẳng bao giờ trở thành nhân vật “viral”. Nhưng chính những điều ấy lại làm nên phần lớn một đời người.

Vì vậy, vấn đề đặt ra cho phim ngắn và AI không phải có nên kể những giấc mơ về giàu có, sắc đẹp, quyền lực hay đổi đời hay không. Câu hỏi là trong hàng nghìn câu chuyện được tạo ra và phân phối mỗi ngày, chúng ta có đang dành đủ chỗ cho những giá trị khác hay chưa? Điều này có phần nghiêng về giá trị đạo đức, trách nhiệm với xã hội và dành câu trả lời cho các nhà sản xuất, đạo diễn. Và pháp luật cũng rất cần lưu ý đến yếu tố này để có sự hài hòa, điều chỉnh phù hợp - không cấm nhưng không khuyến khích.

Một nền văn hóa không chỉ được hình thành bởi những câu chuyện lớn, mà còn được vun đắp từ những gì được lặp lại mỗi ngày trên màn hình. Và nếu màn hình ngày nào cũng chỉ cho người trẻ thấy những người chiến thắng bằng tiền bạc, sắc đẹp và quyền lực, trong khi hiếm khi cho họ thấy vẻ đẹp của một đời người được tạo nên bằng lao động, học tập, lòng tử tế, trách nhiệm và sự kiên trì, thì điều đáng lo không chỉ là họ xem quá nhiều phim. Điều đáng lo hơn hết là đến một lúc nào đó, những điều bình dị đang làm nên chính cuộc đời mình lại trở thành những điều không ít người trẻ không còn muốn khao khát…

Nỗi lo người trẻ bị “xô lệch” do… nghiện phim ngắn AI có nội dung bị thiên lệch quá nhiều theo mô-típ tiền bạc, quyền lực, tình yêu,… cũng đang gây sự chú ý của dư luận.

Trao đổi với PV Báo Công an nhân dân, Trung tá Trần Nam Chung, Giám đốc Điện ảnh Công an nhân dân - Cục Truyền thông Công an nhân dân (Bộ Công an) bày tỏ quan điểm, phim ngắn sử dụng công nghệ AI là dạng sản phẩm hàng hóa công nghiệp, sản xuất hàng loạt với số lượng lớn và liên tục trong mỗi ngày để đưa lên mạng xã hội, phục vụ nhu cầu của người xem. Vì vậy, đây không phải là một tác phẩm nghệ thuật đích thực.

“Tuy nhiên, một khi phim ngắn đang trở thành trào lưu, thu hút nhiều người, trong đó có giới trẻ, điều kiện tiếp cận quá dễ dàng, tôi nghĩ khâu thẩm định, kiểm duyệt nội dung cần được tiến hành kỹ càng trước khi cho phép phổ biến, lưu hành”, Giám đốc Trần Nam Chung chia sẻ quan điểm.

Mới đây, ngày 25/9, Cục Điện ảnh (Bộ VH-TT&DL) đã có văn bản yêu cầu các doanh nghiệp, đơn vị sự nghiệp, tổ chức thực hiện hoạt động phổ biến phim trên không gian mạng nghiêm túc rà soát điều kiện hoạt động, bảo đảm tuân thủ quy định của pháp luật về điện ảnh, trong đó nhấn mạnh trách nhiệm phân loại phim trước khi phổ biến đến người xem.

Tán đồng ý với ý kiến của Cục trưởng Cục điện ảnh, đạo diễn Nguyễn Rạng Đông, Trưởng phòng Đạo diễn – Quay phim VTV8 (kênh truyền hình quốc gia về Văn hóa, Di sản, Lịch sử và Du lịch của Đài Truyền hình Việt Nam) bày tỏ quan điểm rằng, AI không đáng sợ mà điều đáng suy ngẫm chính là khi một công thức nội dung được nhân bản quá nhanh.

Trước đây, đạo diễn phải cân nhắc từ kịch bản, diễn viên, bối cảnh đến từng khuôn hình để tạo nên một câu chuyện. Còn bây giờ, AI có thể rút ngắn rất nhiều công đoạn, nhưng nó cũng dễ khiến người làm phim chạy theo những gì đã chứng minh là “câu view”.

"Tôi nghĩ rằng, đạo diễn không chỉ là người tạo ra hình ảnh đẹp hay câu chuyện hấp dẫn, mà còn phải lựa chọn điều gì đáng để đưa lên màn hình. Vì vậy, trong bối cảnh hiện nay, điều người làm nghề cần giữ chính là trách nhiệm với câu chuyện mình kể và những giá trị mình góp phần làm cho trở nên đáng nhìn thấy. Bởi một bộ phim có thể chỉ kéo dài vài phút, nhưng những gì được lặp lại hàng nghìn lần trên màn hình có thể góp phần định hình cách một thế hệ nhìn về cuộc sống”, đạo diễn Nguyễn Rạng Đông bộc bạch thêm với PV Báo Công an nhân dân trưa nay 1/10.

Lượt xem cao không đồng nghĩa với giá trị văn hóa cao

Cơ bản tán đồng quan điểm với PV Báo Công an nhân dân, một đạo diễn cho rằng một vài bộ phim riêng lẻ khó có thể quyết định nhân cách của một con người. Nhân cách được hình thành dần từ ảnh hưởng đồng thời của gia đình, nhà trường, bạn bè, công việc, trải nghiệm cá nhân và môi trường xã hội.

“Vì vậy, vấn đề không phải một bộ phim gây ra hành vi gì, mà là một môi trường nội dung được lặp lại trong thời gian dài có thể gợi ra điều gì. Đây là điểm cần chú ý khi AI tham gia ngày càng sâu vào sản xuất phim ngắn.

Khi chi phí sản xuất giảm và tốc độ tăng lên, một công thức đã chứng minh khả năng thu hút người xem có thể được nhân bản với quy mô lớn. Vòng lặp khá rõ: người sáng tạo làm nội dung, người xem phản ứng, thuật toán ghi nhận, nội dung tương tự được đề xuất, người xem tiếp tục xem và dữ liệu lại quay về quá trình sản xuất. Nói cho dễ hình dung, chỉ cần một “tổng tài” được yêu thích, hàng loạt “tổng tài” khác sẽ ra đời. Trong khi đó, lượt xem cao không đồng nghĩa với giá trị văn hóa cao. Bởi vậy, câu hỏi của thời đại AI không chỉ là ai làm ra bộ phim, mà còn là ai quyết định bộ phim ấy được đưa đến mắt của ai, bao nhiêu lần và bằng cách nào?”, đạo diễn này bày tỏ.

Theo thông tin được Văn phòng Thông tin Quốc vụ viện Trung Quốc công bố ngày 20/9 vừa qua, khoảng 430.000 phim ngắn nhiều tập đã được phát hành trong 8 tháng đầu năm 2026, gấp 13 lần tổng số của năm 2025; hơn 90% được sản xuất với sự hỗ trợ của AI.

Cơ quan quản lý phát thanh, truyền hình Trung Quốc còn cho biết từ đầu năm nay đã có 68.000 phim ngắn vi phạm bị gỡ bỏ, hơn 1.200 tài khoản bị xử lý; hơn 90% nội dung bị xử lý trong đợt này cũng là phim ngắn được sản xuất bằng AI. Các nội dung bị xử lý gồm sản phẩm có tính chất thô tục, có hại cho trẻ em, vi phạm bản quyền và những vấn đề khác.