1. Cầu thang khu tập thể Thanh Xuân cũ kỹ, những bức tường nham nhở, loang lỗ khiến người đi có cảm giác chỉ cần một va chạm nhẹ cả mảng tường kia sẽ đổ ụp xuống. Nhưng phía trong sự đổ nát là sự hồi sinh, phía sau sự già nua cũ kỹ là một tâm hồn ấm áp, hồn hậu. Bà Minh Thúy mở cửa đón tôi. Giống như một luồng ánh sáng, làm bừng sáng cả không gian vốn cũ kỹ chật hẹp của ngôi nhà. Thế mới biết, thời gian có sức tàn phá ghê gớm, nhưng đôi khi thời gian cũng bất lực trước vẻ đẹp thuần khiết của con người. Tôi có cảm nhận đó khi đối diện với bà Minh Thúy, một người mẫu - giai nhân của Hà Thành xưa.
Năm nay bà Minh Thúy bước sang tuổi 75, mái tóc điểm bạc, và sức khỏe của bà cũng suy sụp đi nhiều, nhưng đôi mắt bà vẫn ánh lên một khoảng sáng tinh khiết, trong lành. Đâu đó, trên gương mặt bà, nếu ai đã từng say mê Em Thúy, cũng sẽ nhận ra, hồn cốt của người con gái năm xưa, một vẻ đẹp trong sáng, thánh thiện của một cô gái được sinh ra trong những gia đình nền nếp ở Hà Nội xưa, không bị trộn lẫn.
Bà Minh Thúy chưa bao giờ cho rằng mình là một người đàn bà đẹp, vì thế bà cũng không ý thức quá về cái đẹp của mình, dù bất cứ ai, khi gặp bà của ngày 20 tuổi, mà không, và có lẽ đến tận bây giờ vẫn nhận ra ở bà một gương mặt của nhan sắc. Một vẻ đẹp thuần khiết, không màu mè, hình thức, không bị pha trộn bởi phấn son hay những thứ phụ gia khác. Vẻ đẹp ấy đã đến và tỏa sáng tự nhiên trong cuộc đời.
Không phải ngẫu nhiên mà trong đám cháu rất nhiều của mình, họa sĩ Trần Văn Cẩn đã chọn Minh Thúy. Dù lúc đó, Minh Thúy mới chỉ 8 tuổi, và cái việc hằng ngày đi học về, ngồi làm mẫu cho chú vẽ, một đến hai tiếng đồng hồ đối với cô bé Minh Thúy cũng thật khó khăn. Phải mất khá nhiều thời gian, Trần Văn Cẩn mới hoàn thành bức họa của mình. Nhưng rồi loạn lạc, gia đình sơ tán, họ chỉ yêu qúy bức tranh như một kỷ vật chứ hồi đó, chưa có ai cảm nhận được vẻ đẹp bất tử trước thời gian của Em Thúy, một vẻ đẹp thoát thai từ tâm hồn trong sáng, từ vẻ thánh thiện của Thúy trước cuộc sống. Bức tranh cũng bị lưu lạc bởi chiến tranh. Gia đình Minh Thúy cũng nhiều lần đi sơ tán. Tranh có thân phận của tranh. Và người cũng có thân phận của người.
Nhưng không phải vì bức tranh Em Thúy, người ta mới biết đến bà như một nhan sắc. Không chỉ họa sĩ Trần Văn Cẩn, với con mắt của người nghệ sĩ mới khám phá ra vẻ đẹp của một giai nhân như bà. Nhưng cuộc đời của những nhan sắc phố cổ như Minh Thúy ngày đó, được lớn lên trong những môi trường nghiêm ngắn và gần như không có sự tiếp xúc với thế giới bên ngoài, nên sẽ đi theo một hành trình giản đơn của đời sống.
Bà Minh Thúy kể lại cho tôi câu chuyện về một ngày xa xưa, nhưng vẫn còn vẹn nguyên trong ký ức của bà, một ký ức thật đẹp, và đầy ánh sáng, dù bà chưa bao giờ sống trong hào quang của ký ức đó.
Bà Minh Thúy sinh ra trong một gia đình công chức ở phố cổ Hà Nội, 23 Hàng Cót. Cũng như những thiếu nữ Hà Thành thời đó, Minh Thúy được nuôi dưỡng trong một môi trường khép kín, từ nhà đến trường học. Và bà sinh ra cũng chỉ dành cho một niềm mơ ước, trở thành cô giáo, theo nền nếp của gia đình. Sống cuộc đời bình lặng, nhưng gắn liền với một thời kỳ khốn khó của đất nước, bà Minh Thúy theo gia đình lang bạt qua các trường và lẫn vào đời sống. Sau nhiều năm đi tản cư, bà cùng gia đình trở về căn nhà cũ ở 23 Hàng Cót và theo học một trường danh tiếng thời đó, Trường Trưng Vương. Hàng ngày, ngày nắng cũng như ngày mưa, cô bé Minh Thúy, áo dài, guốc cao gót, cùng vú em đến trường. Nếp sống bình lặng và đều đặn đó, tạo nên tính cách bình yên của người con gái Hà Nội, mà những biến động của cuộc đời, dù lớn dù nhỏ, cũng không đủ làm thay đổi, suy chuyển.
Người đàn bà đẹp Minh Thúy có một tình yêu đủ đầy, một tình yêu khác với mối tình của những người mẫu bây giờ. Chồng của bà Minh Thúy nguyên là Phó Tổng Biên tập Nhà xuất bản Giáo dục, thoát ly gia đình từ năm 18 tuổi. Ông đã phải lòng người con gái nhan sắc này từ khi còn chớm tuổi biết yêu. Qua mối lái của một bà cô rất yêu quý cô cháu gái của mình, luôn để ảnh Minh Thúy trong ví. Một lần tình cờ ông nhìn thấy bức ảnh và bị hút hồn. Dù ông hơn bà đến 9 tuổi, và bố mẹ Minh Thúy cũng có chút ngần ngại về khoảng cách tuổi tác, nhưng bà bảo, có lẽ đó là duyên số của mình. Một người phụ nữ đẹp như bà, trong thời kỳ đó, cũng có rất nhiều đám dạm ngõ, nhưng trái tim Minh Thúy vẫn đóng kín trong thế giới của mình.
Khi lần đầu tiên bà biết yêu, cũng là lúc ông nhận được quyết định đi học ở Liên Xô cũ. Một tấm ảnh chụp chung giữa hai người trở thành kỷ vật thiêng liêng của người con gái tự coi mình ván đã đóng thuyền. Minh Thúy đã sống ba năm thủy chung trong đợi chờ. Tình yêu luôn có những lý lẽ riêng, mà có lẽ chỉ có những người yêu nhau mới có thể giải thích được cho sự đợi chờ thủy chung của họ trước khoảng cách nghiệt ngã của thời gian và không gian, sự đợi chờ chỉ có trong chiến tranh. Ông ngày đó ra đi, mang theo tấm ảnh chụp chung của hai người, và bức tranh do họa sĩ Trần Văn Cẩn vẽ Minh Thúy ngày 20 tuổi. Chỉ chừng ấy thôi, nhưng đã đủ làm nên sự đợi chờ. Bức tranh sau nhiều năm hành trình cùng ông ở xứ sở tuyết trắng, giờ được treo trang trọng bên một góc nhà, như một kỷ vật thiêng liêng về tình yêu của họ.
Cuộc đời bà Minh Thúy, gắn liền với người đàn ông duy nhất của đời mình, cùng sẻ chia những buồn vui trong kiếp sống trần ai nhiều khó khăn, nhọc nhằn. Chín năm sơ tán lên Thái Nguyên theo chồng trong những ngày cả đất nước chiến tranh, khốn khó, bà đã gánh trên vai gánh nặng của một người vợ hiền đảm đang, quên mình vì chồng con. Và tôi nghĩ, hình như với bà Minh Thúy, cuộc sống, nỗi buồn hay niềm vui không chỉ của riêng mình, mà mọi cung bậc cảm xúc trong đời sống của bà gắn liền với gia đình bé nhỏ của mình, với chồng và các con. Và ở đó, bà luôn có ông để chia sớt những gánh nặng. Các con bà giờ đều đã trưởng thành, người bình yên, người không bình yên. Có những biến động trong đời sống riêng của các con đã làm bà xót xa, nên dù bây giờ đã đứng phía bên kia dốc của cuộc đời, bà vẫn còn nhiều nỗi mong ngóng, thấp thỏm…
2. Với bà Minh Thúy, sống lặng lẽ, ẩn danh cũng là một cách bà chọn cho mình sự bình an. Nhưng mối lương duyên với nghệ thuật đã làm cuộc đời bà có những xáo động. Đôi khi, những giá trị của cuộc sống, nó như một thứ ngọc, càng lẩn khuất vào đời thì càng sáng, và ánh sáng của nó, sẽ chỉ lối cho con người đi tìm cái đẹp, chạm tới những giá trị của chân - thiện - mỹ.
Có một nhạc sĩ người Anh, lần đầu tiên nhìn thấy bức tranh Em Thúy đã bị hút hồn, và ông đã thốt lên rằng: "Tôi thực sự xúc động đến rơi nước mắt bởi sự mộc mạc, giản dị tuyệt đối của bức tranh và bởi em Thúy, em ngồi đó nhìn xuống tôi như người giám hộ những ký ức của tuổi thơ tôi… Tôi đã từng nói rằng, bức tranh Em Thúy là bản phóng tác của Mona Lisa - một hình tượng quốc gia với cái nhìn đầy bí ẩn. Nhưng theo tôi, nàng Mona Lisa đã đánh mất đi nhiều nét duyên dáng quyến rũ bởi nó được trưng bày quá lâu và bị thương mại hóa qua nhiều năm. Em Thúy không chỉ là một tài sản quý của Việt
Paul Zetter, (Nguyên Phó Giám đốc Hội đồng Anh) trong hành trình tìm lại nguyên mẫu Em Thúy, đã gặp bà ngoài đời. Và từ sự đồng cảm trong tranh, họ đã trở thành những người bạn thân tình. Bởi với Paul hay bất cứ ai đã từng say mê Em Thúy của Trần Văn Cẩn, cảm được khoảng sáng trong bức tranh tuyệt tác của ông, cái khoảng sáng đã xua tan những u ám của chiến tranh, xua tan những đám mây đen của tội ác, cũng sẽ tìm thấy khoảng sáng đó trong đôi mắt sâu thẳm của một giai nhân Hà Thành xưa…
Và khi năm 2000, bức tranh sau nhiều năm thất lạc đã được Bảo tàng Mỹ Thuật mua lại, Paul đã chạy đôn chạy đáo tìm người phục chế lại bức tranh. Đó là thời điểm, bà Minh Thúy trở thành người nổi tiếng, ra đường ai cũng nhận ra và gọi bà bằng cái tên trìu mến, "em Thúy". Rồi có lần, trong sinh nhật lần thứ 67 của mình, bà đã tìm mua được một bức tranh Em Thúy vẽ lại bằng đá quý. Người bán hàng đã vô cùng hạnh phúc khi trong đời bán tranh của mình, được gặp chính nguyên mẫu.
Em Thúy và những bức tranh họa sĩ Trần Văn Cẩn vẽ bà đã mang lại cho bà Minh Thúy những mối lương duyên kỳ lạ, cho cuộc sống bình yên nhưng không hề tẻ nhạt của bà những gam nóng của hạnh phúc. Niềm hạnh phúc khi giữa bộn bề của những cuộc mưu sinh, tâm hồn con người vẫn luôn hướng về cái đẹp, tìm đến cái đẹp như một sự sẻ chia, đồng cảm
