Nhân giá trị từ con người, công nghệ và hệ sinh thái doanh nghiệp
Trong các dự án hạ tầng triển khai theo phương thức đối tác công - tư (PPP), Nhà nước giữ vai trò kiến tạo cơ chế, phê duyệt chủ trương, hỗ trợ giải phóng mặt bằng và bố trí phần vốn tham gia; doanh nghiệp tư nhân góp vốn, tổ chức thi công, quản trị tiến độ, vận hành và bảo trì công trình. Chính quyền địa phương, ngân hàng, nhà thầu và người dân là những mắt xích không thể tách rời trong chuỗi triển khai dự án.
Sự tham gia của nhiều chủ thể giúp huy động thêm nguồn lực xã hội, đồng thời đặt ra yêu cầu cao về điều phối và ràng buộc trách nhiệm. Khi tiến độ chậm, chi phí tăng, thủ tục kéo dài hoặc công trường phát sinh biến động, trách nhiệm dễ bị phân tán. Với các dự án quy mô lớn, yêu cầu kỹ thuật cao và chịu áp lực lớn về dòng tiền, sự thiếu đồng bộ trong tổ chức thực hiện có thể làm giảm hiệu quả đầu tư, kéo dài thời gian triển khai và phát sinh thêm chi phí xã hội.
Từ thực tiễn đó, mô hình PPP++ do Tập đoàn Đèo Cả nghiên cứu sáng tạo và áp dụng tại một số dự án hạ tầng trọng điểm từ năm 2024 gợi mở cách tiếp cận mới: phát triển hạ tầng bằng tổ chức hệ sinh thái.
Với cùng một công trình, PPP++ hướng tới tạo ra nhiều lớp giá trị: dự án được hoàn thành, doanh nghiệp tham gia trưởng thành, nhân lực được đào tạo, công nghệ được làm chủ, nguồn lực xã hội được tổ chức hiệu quả hơn. Đây là điểm khác biệt so với cách tiếp cận chỉ tập trung huy động vốn cho từng dự án riêng lẻ.
Trong cấu trúc đó, mô hình nhà đầu tư - tổng thầu giữ vai trò then chốt. Nhà đầu tư dẫn dắt, ngoài trách nhiệm góp vốn và ký hợp đồng dự án, còn trực tiếp tổ chức nguồn lực, lựa chọn nhà thầu, quản trị thiết kế - thi công, làm việc với cơ quan Nhà nước, xử lý tình huống phát sinh và chịu trách nhiệm đến giai đoạn vận hành.
Theo cách tổ chức này, các nhà thầu có quy mô nhỏ sẽ lớn dần lên, có thể đồng hành như nhà đầu tư thứ cấp. Lợi ích của họ gắn với hiệu quả chung của dự án; lợi nhuận từ thi công có thể được góp trở lại vào vốn đầu tư. Khi quyền lợi đi liền với trách nhiệm, nhà thầu có thêm động lực kiểm soát tiến độ, tiết giảm hao phí, bảo đảm chất lượng và cùng chia sẻ áp lực tài chính với nhà đầu tư dẫn dắt.
Tuy nhiên, PPP++ chỉ phát huy hiệu quả khi doanh nghiệp lựa chọn đúng quy mô, đúng vai trò và đúng sức mình. Doanh nghiệp có thể lớn dần lên nếu tham gia phù hợp với năng lực tài chính, nhân sự, thiết bị và khả năng quản trị; ngược lại, nếu nhận khối lượng vượt sức, thiếu dòng tiền và thiếu nhân sự điều hành tương ứng, cơ hội phát triển có thể chuyển thành rủi ro, gây thiệt hại cho chính doanh nghiệp và ảnh hưởng đến tiến độ chung.
Vì vậy, Đèo Cả phân loại các mức độ tham gia trong hệ sinh thái theo hướng “kiên định”, “bắc cầu” và “tiềm năng”, để mỗi nhà thầu lựa chọn đúng vai, đúng sức và đúng trách nhiệm. “Nhân giá trị” trong PPP++ phải luôn đi cùng kỷ luật dự án, kiểm soát năng lực và phân bổ công việc phù hợp với sức chịu đựng của từng chủ thể.
Cấu trúc này hình thành một hệ sinh thái có người “cầm cái”, có sự phân vai, ràng buộc và trách nhiệm xuyên suốt. TS. Lê Xuân Nghĩa, thành viên Hội đồng Tư vấn chính sách tài chính, tiền tệ quốc gia, cho rằng điểm cốt lõi của PPP++ không nằm ở mở rộng huy động vốn, mà ở kỷ luật dự án. Vì vậy, PPP++ chuyển trọng tâm từ câu hỏi “làm sao để dự án khởi công được” sang yêu cầu căn bản hơn: làm sao để công trình hoàn thành đúng kế hoạch, kiểm soát được chi phí và vận hành hiệu quả trong thực tế.
Từ góc nhìn kinh tế, PGS.TS. Trần Đình Thiên - nguyên Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam, cho rằng giá trị đột phá của PPP++ nằm ở tư duy xây dựng hệ sinh thái. Phương thức PPP lâu nay thường được hiểu là sự hợp tác giữa một bên công và một bên tư để thực hiện dự án, nhưng cách đặt vấn đề của Đèo Cả có điểm khác: trong PPP có thêm “++”, với nội hàm xây dựng một hệ sinh thái thực hiện dự án, giúp các doanh nghiệp tham gia, mà ở đây chính là các doanh nghiệp tư nhân Việt Nam, cùng phát triển và trưởng thành.
Điểm đáng chú ý của PPP++ là mô hình này vượt ra ngoài khuôn khổ của một hợp đồng hay một công trình đơn lẻ. Thay vì mỗi doanh nghiệp chỉ thực hiện phần việc của mình theo hợp đồng, Đèo Cả đặt vấn đề xây dựng hệ sinh thái để phát triển lực lượng doanh nghiệp hạ tầng, nhất là các doanh nghiệp nhỏ và vừa của Việt Nam. Trong hệ sinh thái đó, doanh nghiệp được đào tạo nhân lực, tích lũy kinh nghiệm xử lý những nhiệm vụ khó, từng bước nâng cao năng lực quản trị, công nghệ và khả năng phối hợp.
Từ thực tiễn triển khai của Đèo Cả, nội hàm “nhân giá trị” trong PPP++ đang được cụ thể hóa bằng các chương trình chuyển giao công nghệ và đào tạo năng lực cho doanh nghiệp đồng hành. PPP++ chỉ thật sự thành công khi các doanh nghiệp, nhà thầu cùng nâng cao năng lực chuyên môn, nhất là trong giai đoạn ngành hạ tầng giao thông đòi hỏi mức độ làm chủ công nghệ ngày càng cao.
Điểm đáng chú ý là chương trình chuyển giao công nghệ này được thiết kế không chỉ để phục vụ một dự án cụ thể, mà còn hướng tới đào tạo nhân lực cho các doanh nghiệp trong hệ sinh thái.
Ông Nguyễn Bá Khương - Chủ tịch HĐQT Tập đoàn Đầu tư Xây dựng Công trình 568, cho biết quá trình đồng hành cùng Tập đoàn Đèo Cả và mô hình PPP++ giúp doanh nghiệp này từng bước hoàn thiện bộ máy và trưởng thành, từ quy mô doanh thu 500-700 tỷ đồng lên hơn 3.000 tỷ đồng năm 2025, định hướng 4.000 - 5.000 tỷ đồng trong 5 năm tới.
Trừ lãng phí từ tiết kiệm chi phí đến tiết kiệm nguồn lực xã hội
Trong lĩnh vực phát triển hạ tầng giao thông, giá trị của một dự án không chỉ đo bằng số km đường được xây dựng hay lượng vốn huy động được, mà còn ở khả năng tiết kiệm nguồn lực cho xã hội.
Thực tiễn tại dự án cao tốc Cam Lâm - Vĩnh Hảo là dẫn chứng rõ nét cho khả năng tiết giảm chi phí và chia sẻ rủi ro của mô hình PPP++. Dự án được đánh giá là một trong những dự án tiêu biểu về huy động nguồn lực xã hội và tiết kiệm phần vốn Nhà nước tham gia hỗ trợ.
Theo ông Bùi Quang Thái - Cục trưởng Cục Đường bộ Việt Nam, trong bối cảnh đại dịch COVID-19 làm đứt gãy chuỗi cung ứng, giá nhiên liệu, vật liệu tăng đột biến, nhà đầu tư đã chủ động chia sẻ rủi ro với Nhà nước, gánh phần chi phí phát sinh để bảo đảm tiến độ theo cam kết hợp đồng.
Tại dự án này, Đèo Cả lần đầu áp dụng mô hình PPP++ với ba cấu phần nguồn vốn: vốn Nhà nước tham gia dự án, vốn chủ sở hữu của nhà đầu tư và các nguồn vốn huy động hợp pháp khác như hợp đồng BCC, phát hành cổ phiếu hoặc các kênh huy động phù hợp. Cách tổ chức này giúp giảm phụ thuộc vào tín dụng ngân hàng thương mại, tăng tính chủ động tài chính và mở thêm hướng huy động nguồn lực xã hội cho các công trình hạ tầng quy mô lớn.
“Kết quả là nhà đầu tư đưa ra phương án giảm giá gần 10%, tương đương khoảng 891 tỷ đồng, góp phần tiết kiệm đáng kể nguồn vốn ngân sách nhà nước tham gia dự án”, ông Bùi Quang Thái chỉ ra.
Từ nền tảng đó, Tập đoàn Đèo Cả tiếp tục nâng cấp hoàn thiện mô hình PPP++ tại các dự án hạ tầng đi qua khu vực đặc biệt khó khăn như Đồng Đăng - Trà Lĩnh, Hữu Nghị - Chi Lăng. “Trừ lãng phí” không chỉ đến từ giảm giá trong thi công, mà còn bắt đầu từ tư duy tổ chức dự án, tối ưu phương án kỹ thuật, cấu trúc nguồn vốn và cơ chế điều phối nguồn lực ngay từ giai đoạn chuẩn bị đầu tư.
Ở tầm nhìn dài hạn, PGS.TS. Trần Đình Thiên cho rằng hai giá trị quan trọng nhất của PPP++ chính là nâng cao năng lực doanh nghiệp tư nhân và hình thành một cách thức tổ chức hoạt động mới trong lĩnh vực đối tác công - tư, trước hết là hạ tầng giao thông.
