Không chỉ riêng gia đình liệt sĩ Lê Đồng Cội, đến nay đã có 10 gia đình liệt sĩ ở Thanh Hóa tìm lại được người thân thông qua giám định ADN. Đằng sau mỗi cuộc đoàn viên là hàng chục năm mòn mỏi kiếm tìm, là nước mắt, là hy vọng chưa từng tắt và trên hết là chủ trương đầy tính nhân văn của Đảng, Nhà nước cùng sự quyết liệt của Bộ Công an trong việc thu nhận mẫu ADN thân nhân các liệt sĩ "Chưa biết tên". Những kết quả bước đầu đang mở ra cơ hội để ngày càng nhiều người con đã ngã xuống vì Tổ quốc được gọi đúng tên mình và trở về với quê hương.
Những giọt máu đỏ nối nhịp trở về
Năm 1970, chàng trai trẻ Lê Đồng Cội (xã Tân Ninh, tỉnh Thanh Hoá) rời quê hương nhập ngũ khi vừa tròn 18 tuổi. Cũng như biết bao thanh niên thời chiến, anh lên đường với niềm tin đất nước thống nhất sẽ trở về phụng dưỡng cha mẹ. Ba năm sau, ngày 20/7/1973, trong một trận chiến ác liệt tại chiến trường miền Nam, Thượng sĩ Lê Đồng Cội, Tiểu đội trưởng Đại đội 9, Tiểu đoàn 1, Quân khu 9 đã anh dũng hi sinh khi mới 21 tuổi.
Chiến tranh kết thúc, nhưng lời hứa trở về của người lính ấy vẫn còn dang dở. Suốt hơn 50 năm, cứ đến ngày 20/7, gia đình ông Lê Đồng Hoa, em trai liệt sĩ, lại bày mâm cơm cúng theo đúng ngày ghi trên Giấy báo tử. Nén hương chưa năm nào tắt, nhưng nơi người anh yên nghỉ vẫn chỉ là một khoảng trống trong lòng những người ở lại.
Gia đình chưa từng từ bỏ hy vọng. Từ vài dòng thông tin ít ỏi trên Giấy báo tử, họ lần theo ký ức đồng đội, dò hỏi từng địa danh, từng nghĩa trang. Mỗi khi nghe tin có một ngôi mộ với vài chi tiết tương đồng, mọi người lại tất tả lên đường. Rồi lặng lẽ trở về trong thất vọng. Thời gian trôi qua, cha mẹ mất đi mà vẫn chưa kịp đón con. Những người em từ tuổi thanh xuân đến khi tóc đã bạc vẫn tiếp tục cuộc kiếm tìm.
Ít ai ngờ, bước ngoặt lớn nhất của hành trình ấy lại bắt đầu từ những mẫu ADN được thu nhận trong chương trình do Bộ Công an chỉ đạo triển khai. Tháng 7/2025, trong đợt cao điểm thu nhận mẫu ADN thân nhân liệt sĩ chưa xác định được danh tính do Công an tỉnh Thanh Hóa thực hiện, hai người em ruột của liệt sĩ Lê Đồng Cội đến lấy mẫu sinh phẩm để bổ sung vào ngân hàng gen.
Khi ấy, họ không dám nghĩ rằng chỉ sau ít tháng, chính những mẫu ADN ấy sẽ mở cánh cửa đã khép kín hơn nửa thế kỷ. Kết quả đối sánh ADN xác định hài cốt liệt sĩ hoàn toàn trùng khớp với mẫu ADN của thân nhân. Người lính năm xưa cuối cùng đã được trả lại tên. Điều mà hàng chục năm dò hỏi, tìm kiếm và lần theo ký ức chiến tranh chưa thể làm được thì khoa học đã giúp hoàn thành bằng chính những giọt máu của người còn sống.
Trước đó, tháng 7/2022, trong một chuyến công tác tại Nghĩa trang Liệt sĩ Ngã Bảy - Phụng Hiệp, Đại tá Vũ Doãn Tùng, Phó Ban liên lạc Cựu chiến binh Trung đoàn 1 khu vực Hà Nội, dừng lại trước phần mộ mang tên "Lê Văn Cội".
Trên bia mộ có nhiều thông tin gần giống hồ sơ liệt sĩ Lê Đồng Cội nhưng vẫn có những thông tin sai lệch về họ tên, quê quán và một số dữ liệu khác. Chỉ một chữ khác biệt đã khiến phần mộ ấy nhiều năm chưa thể xác định chính xác danh tính.
Đại tá Vũ Doãn Tùng vẫn lưu giữ những thông tin ấy như một điều còn day dứt. Ba năm sau, khi Viện Pháp y Quân đội triển khai giám định ADN các phần mộ chưa xác định được danh tính tại Nghĩa trang Liệt sĩ Ngã Bảy - Phụng Hiệp, ông đề nghị lấy mẫu đối với phần mộ mang tên "Lê Văn Cội". Linh cảm của người lính từng nhiều năm đi tìm đồng đội đã không sai. Kết quả giám định ADN xác nhận đó chính là liệt sĩ Lê Đồng Cội.
Một cái tên được trả lại. Một quê hương được xác nhận. Một gia đình khép lại cuộc kiếm tìm kéo dài suốt 53 năm. Tháng Bảy năm nay vì thế mang ý nghĩa đặc biệt với gia đình liệt sĩ Lê Đồng Cội. Ngày 20/7 không còn chỉ là ngày giỗ với di ảnh và mâm cơm cúng vọng. Người lính rời quê năm 18 tuổi, ngã xuống khi mới 21 tuổi, nay đã trở về nằm lại trong lòng đất mẹ. Đó có lẽ là cuộc hành quân dài nhất trong cuộc đời người lính - cuộc hành quân trở về với cội nguồn sau hơn nửa thế kỷ.
Câu chuyện của liệt sĩ Lê Đồng Cội chỉ là một trong những minh chứng rõ nét cho hiệu quả của chương trình thu nhận mẫu ADN thân nhân các liệt sĩ "Chưa biết tên". Theo Công an tỉnh Thanh Hóa, đến thời điểm hiện tại đã có 10 liệt sĩ được xác định chính xác danh tính thông qua giám định ADN. Mỗi kết quả là một gia đình khép lại nỗi đau kéo dài hàng chục năm, đồng thời khẳng định ý nghĩa to lớn của chủ trương xây dựng cơ sở dữ liệu ADN phục vụ xác định danh tính liệt sĩ.
Tri ân những người lính đã ngã xuống
Hướng tới kỷ niệm 79 năm Ngày Thương binh - Liệt sĩ (27/7/1947 - 27/7/2026) và 70 năm Ngày truyền thống lực lượng Cảnh sát kinh tế (10/8/1956 - 10/8/2026), trong hai ngày 10 và 11/7/2026, Phòng Cảnh sát kinh tế Công an tỉnh Thanh Hóa đã tổ chức chuỗi hoạt động tri ân các Anh hùng liệt sĩ và thăm hỏi thân nhân của 10 gia đình vừa tìm lại được người thân thông qua giám định ADN.
Đến từng ngôi nhà, cán bộ, chiến sĩ thành kính dâng hương trước anh linh các Anh hùng liệt sĩ, ân cần thăm hỏi sức khỏe, đời sống của thân nhân và chia sẻ niềm xúc động khi những người con đã hi sinh vì Tổ quốc cuối cùng cũng được trở về với quê hương. Những phần quà tuy không lớn về vật chất nhưng chứa đựng sự tri ân sâu sắc đối với những cống hiến của các thế hệ cha anh đã hi sinh vì độc lập, tự do của dân tộc.
Xúc động trước sự quan tâm ấy, ông Nguyễn Trọng Bảy, em trai liệt sĩ Nguyễn Trọng Cát, chia sẻ rằng sau nhiều năm mòn mỏi đi tìm người thân, nhờ sự quan tâm của Đảng, Nhà nước cùng thành tựu của khoa học, gia đình đã có thể đón liệt sĩ trở về quê hương. Niềm hạnh phúc ấy không gì có thể diễn tả trọn vẹn.
Điều đáng quý hơn cả là phía sau mỗi cuộc trở về đều có sự chung tay của nhiều lực lượng. Từ chủ trương của Đảng, Nhà nước; sự chỉ đạo quyết liệt của Bộ Công an; sự vào cuộc của Công an tỉnh Thanh Hóa trong công tác thu nhận mẫu ADN; sự phối hợp của ngành quân đội, các cơ quan giám định và sự kiên trì của những người đi tìm đồng đội đã tạo nên một hành trình đầy tính nhân văn.
Những giọt máu được lấy từ người thân hôm nay không chỉ là dữ liệu khoa học phục vụ đối sánh ADN. Đó còn là sợi dây nối liền quá khứ với hiện tại, nối người còn sống với những người đã khuất, nối những cuộc chia ly của chiến tranh với ngày đoàn tụ trong hòa bình.
Vẫn còn nhiều liệt sĩ "Chưa biết tên", vẫn còn nhiều gia đình chưa biết người thân đang nằm lại nơi đâu. Nhưng từ những kết quả đầu tiên, niềm tin đang ngày một lớn hơn. Mỗi mẫu ADN được thu nhận hôm nay đều có thể trở thành chìa khóa mở ra cánh cửa đoàn viên của một gia đình sau nhiều thập kỷ chờ đợi.
Bởi phía sau mỗi mẫu ADN không đơn thuần là những chỉ số khoa học, mà là khát vọng được gọi đúng tên, được trở về quê hương và được yên nghỉ trong vòng tay của gia đình. Đó cũng là cách thế hệ hôm nay thực hiện lời tri ân sâu nặng đối với những người đã hiến dâng tuổi xuân và cả cuộc đời mình cho độc lập, tự do của Tổ quốc.
