Năm 2025, các thành phần kinh tế trên địa bàn đã thu hút, giải quyết việc làm cho hơn 494.000 lượt người; tạo mới hơn 177.000 việc làm. Tỷ lệ lao động qua đào tạo đạt 86,7%; tỷ lệ thất nghiệp giảm còn 3,68%. Các con số cho thấy thị trường lao động vẫn duy trì sự phát triển ổn định. Tuy nhiên, điều đáng chú ý là cấu trúc nhu cầu tuyển dụng đang thay đổi rất nhanh.
Nếu trước đây doanh nghiệp cần số lượng lớn lao động phổ thông phục vụ các ngành sản xuất truyền thống, thì nay yêu cầu đã khác. Doanh nghiệp đang cần kỹ sư trí tuệ nhân tạo, chuyên gia dữ liệu, nhân sự vận hành hệ thống tự động hóa, kỹ thuật viên công nghệ cao, chuyên viên logistics số hay những lao động có khả năng thích nghi với công nghệ mới.
Sự thay đổi này càng rõ nét khi không gian phát triển của TP Hồ Chí Minh được mở rộng sau sắp xếp địa giới hành chính. Khu vực TP Hồ Chí Minh cũ tiếp tục phát huy vai trò trung tâm đổi mới sáng tạo; Bình Dương mang đến lợi thế công nghiệp sản xuất; trong khi Bà Rịa - Vũng Tàu tạo dư địa lớn về cảng biển, logistics và du lịch.
Sự cộng hưởng giữa các khu vực đã tạo ra một cấu trúc kinh tế mới, kéo theo nhu cầu nhân lực mới. Khi công nghiệp, logistics, công nghệ cao, chuyển đổi số và kinh tế xanh phát triển mạnh, thị trường xuất hiện hàng loạt ngành nghề chưa từng phổ biến trước đây.
Điều này đồng nghĩa với việc nhiều ngành học truyền thống có thể đối diện áp lực cạnh tranh lớn hơn, trong khi một số lĩnh vực mới sẽ thiếu hụt nhân lực trong nhiều năm tới.
Các chuyên gia nhận định, trong nền kinh tế số, câu hỏi “học ngành gì” đang dần được thay bằng “học kỹ năng gì”. Bởi công nghệ thay đổi nhanh đến mức một nghề nghiệp hôm nay có thể khác rất xa sau vài năm nữa. Một kỹ sư không chỉ cần kiến thức chuyên môn mà còn phải biết thích nghi công nghệ. Một nhân sự logistics không chỉ hiểu vận hành chuỗi cung ứng mà còn phải làm chủ dữ liệu và hệ thống quản trị số.
Để giải quyết thách thức này, thành phố đang chuyển mạnh từ mô hình đào tạo đại trà sang đào tạo theo nhu cầu thị trường.
Năm 2025, thành phố đã phê duyệt Đề án xây dựng TP Hồ Chí Minh trở thành trung tâm đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao của cả nước và khu vực. Bên cạnh đó, thành phố cũng triển khai đề án ứng dụng trí tuệ nhân tạo và dữ liệu lớn trong đào tạo; xây dựng nền tảng học tập cá nhân hóa giúp người học tiếp cận kỹ năng phù hợp theo nhu cầu thực tế.
Điểm khác biệt của mô hình này là công nghệ không chỉ hỗ trợ việc dạy và học mà còn giúp dự báo xu hướng nhân lực, nhận diện kỹ năng thị trường cần để điều chỉnh chương trình đào tạo theo thời gian thực. Nói cách khác, trường học không còn đứng ngoài thị trường lao động.
Một điểm đáng chú ý khác là cách đào tạo hiện nay đang thay đổi theo hướng mở hơn. Thay vì học trong trường rồi mới đi làm, mô hình liên kết giữa doanh nghiệp và cơ sở đào tạo đang được thúc đẩy mạnh. Doanh nghiệp tham gia ngay từ khâu xây dựng chương trình học, tiếp nhận học viên thực tập, đánh giá kỹ năng và đặt hàng đào tạo. Cách làm này giúp giảm đáng kể khoảng cách giữa kiến thức học thuật với yêu cầu sử dụng lao động.
Nhiều trường nghề tại TP Hồ Chí Minh hiện đã hợp tác với Nhật Bản, Hàn Quốc, Đức, Mỹ và nhiều quốc gia khác, tạo điều kiện cho học sinh, sinh viên tham gia các chương trình đào tạo ngắn hạn hoặc chuyển tiếp học tập quốc tế.
TP Hồ Chí Minh cũng đang định hướng phát triển 19 trường cao đẳng chất lượng cao cùng 4 trung tâm thực hành nghề cấp vùng và quốc gia. Nhiều lĩnh vực mới được nghiên cứu đưa vào chương trình đào tạo như bán dẫn, vi mạch, công nghệ cao, công nghiệp xanh, trí tuệ nhân tạo, chuyển đổi số, cơ khí chính xác hay công nghiệp đường sắt tốc độ cao. Đây được xem là bước chuẩn bị cho nền kinh tế tương lai và cũng là những ngành học dễ tìm việc làm.
Trong đó, ngành công nghiệp vi mạch đang được thành phố đặc biệt quan tâm. Theo kế hoạch triển khai Chương trình phát triển công nghiệp vi mạch tại Khu Công nghệ cao giai đoạn 2025-2030, trong năm 2026 sẽ có nhiều khóa đào tạo chuyên sâu được tổ chức.
Không chỉ đào tạo học viên, chương trình còn hướng đến nâng cao năng lực đội ngũ giảng viên, nghiên cứu viên và tăng cường kết nối quốc tế. Bên cạnh đó, nhiều hội thảo, chương trình trải nghiệm khoa học công nghệ dành cho học sinh, sinh viên cũng được tổ chức nhằm khơi dậy đam mê nghiên cứu trong lĩnh vực bán dẫn. Đây là tín hiệu cho thấy TP Hồ Chí Minh không chỉ muốn giải quyết bài toán thiếu nhân lực trước mắt mà đang chuẩn bị cho chuỗi giá trị công nghệ cao trong nhiều năm tới.
Ở góc độ giáo dục đại học, thành phố cũng đặt mục tiêu nâng tỷ lệ học sinh, sinh viên theo học các ngành khoa học cơ bản, kỹ thuật và công nghệ đạt từ 35% trở lên giai đoạn 2026–2030.
Theo lộ trình, đến cuối năm 2026 tỷ lệ này đạt ít nhất 28%, sau đó tăng khoảng 2% mỗi năm để đến năm 2030 đạt tối thiểu 36%. Con số này phản ánh rõ định hướng phát triển nguồn nhân lực STEM trong thời gian tới.
Vấn đề còn lại là giữ chân người tài. Trong nhiều năm qua, tình trạng “chảy máu chất xám” không còn xa lạ. Không ít người có trình độ cao lựa chọn khu vực tư nhân hoặc ra nước ngoài vì môi trường phát triển và chế độ đãi ngộ hấp dẫn hơn.
Để giải quyết tình trạng này, TP Hồ Chí Minh đang triển khai nhiều chính sách thu hút và trọng dụng nhân tài; xây dựng cơ chế tuyển dụng sinh viên xuất sắc, chuyên gia, nhà khoa học và nhân lực trình độ cao. Song giới chuyên gia cho rằng, giữ chân nhân lực không thể chỉ dựa vào lương thưởng.
Điều người tài cần là cơ hội phát triển, môi trường sáng tạo và điều kiện để cống hiến. Một nhà khoa học sẽ khó gắn bó nếu thiếu điều kiện nghiên cứu. Một chuyên gia công nghệ cũng khó ở lại nếu hệ sinh thái đổi mới sáng tạo chưa đủ hấp dẫn. Thu nhập là điều kiện cần, nhưng môi trường làm việc mới là điều kiện đủ.
Cùng với đó, chất lượng sống cũng đang trở thành yếu tố quan trọng trong cuộc cạnh tranh nhân lực. Nhà ở, giao thông, giáo dục, môi trường sống ngày càng ảnh hưởng trực tiếp đến quyết định gắn bó lâu dài của người lao động.
Giai đoạn 2021-2025, TP Hồ Chí Minh đã hoàn thành gần 17.900 căn nhà ở xã hội; đồng thời chuẩn bị quỹ đất khoảng 732ha để phát triển khoảng 230.000 căn trong tương lai. Đây không chỉ là chính sách an sinh mà còn là giải pháp giữ chân lực lượng lao động.
