Dùng AI lần dấu tội phạm công nghệ cao

AI đi vào bài toán điều tra

Mọi việc bắt đầu từ nguồn tin tố giác của quần chúng về trò chơi có thưởng PinJoy có dấu hiệu tổ chức đánh bạc trên không gian mạng. Qua xác minh, lực lượng Công an phát hiện hàng nghìn tài khoản ngân hàng liên tục phát sinh giao dịch với tần suất bất thường.

Trung tá Trịnh Công Thọ, Đội phó Đội 4, Văn phòng Cơ quan CSĐT Công an TP Hải Phòng cho biết, vấn đề đặt ra không chỉ là xác định một tài khoản có giao dịch bất thường, mà phải tìm được mối liên hệ giữa hàng nghìn tài khoản, cá nhân, thiết bị, thời gian và dòng tiền để dựng lên toàn bộ mạng lưới phía sau.

Khi lực lượng trinh sát tiếp cận hiện trường phát hiện hàng trăm điện thoại thông minh Android được xếp thành từng dãy. Hàng chục thanh niên làm việc theo ba ca, 24/24h. Mỗi người quản lý từ 5 đến 10 điện thoại cùng số lượng tương ứng các tài khoản ngân hàng đã được chuẩn bị sẵn.

Đó là một “dây chuyền” trung chuyển tiền được vận hành bằng những cú chạm trên màn hình. Khi tiền từ người chơi đổ về, các giao dịch lập tức được chuyển tiếp. Mỗi khi số tiền tích lũy đạt khoảng 100-200 triệu đồng, một lệnh chuyển tiếp lại được thực hiện. Không cần tiền mặt, nhưng mỗi ngày có thể dịch chuyển hàng trăm tỷ đồng.

Lê Trung Hiếu (SN 1997, trú Hà Nội) được xác định là mắt xích tiếp nhận tiền Việt Nam đồng trước khi chuyển đổi thành USDT. Hiếu liên hệ với 27 đầu mối mua bán USDT trên Telegram, sử dụng tiền Việt Nam đồng mua USDT rồi chuyển vào các ví điện tử do các đối tượng cầm đầu quản lý.

Từ đây, dòng tiền phạm pháp được “số hóa”, rời khỏi hệ thống ngân hàng truyền thống và tiếp tục vận động trên mạng lưới giao dịch xuyên biên giới. Các đối tượng liên tục thay đổi ví, chia nhỏ giao dịch, sử dụng nhiều lớp trung gian và nền tảng nhắn tin mã hóa. Có những ví chỉ tồn tại vài ngày rồi bị hủy, ngay sau đó xuất hiện ví mới.

Đối với điều tra viên, đây chính là bài toán dữ liệu lớn. Nếu chỉ lần theo từng giao dịch riêng lẻ, dấu vết rất dễ bị đứt. Thế nhưng khi đặt hàng triệu giao dịch trong cùng một hệ thống phân tích, những mối liên hệ ẩn giữa các tài khoản, cá nhân và dòng tiền có thể được nhận diện.

Thực tiễn từ những chuyên án như trên cho thấy, phương thức, thủ đoạn của tội phạm công nghệ cao ngày càng dựa nhiều vào dữ liệu số. Mỗi vụ án có thể phát sinh hàng triệu giao dịch, liên quan nhiều đối tượng, tài khoản ngân hàng, thiết bị điện tử, địa điểm và thời gian khác nhau.

Khối lượng dữ liệu ấy nếu xử lý hoàn toàn bằng phương pháp thủ công sẽ đòi hỏi rất lớn về thời gian và nhân lực. Quan trọng hơn, những mối liên hệ nằm giữa các lớp dữ liệu có thể khó được phát hiện nếu chỉ kiểm tra từng hồ sơ, từng tài khoản riêng lẻ.

Từ yêu cầu đó, Công an TP Hải Phòng đã nghiên cứu, triển khai hệ thống phần mềm ứng dụng AI trong tiếp nhận, chuẩn hóa, tổng hợp và phân tích dữ liệu điều tra.

Theo Đại tá Bùi Văn Sáu, Chánh Văn phòng Cơ quan CSĐT Công an TP Hải Phòng, thực tiễn điều tra các vụ án “Tổ chức đánh bạc, đánh bạc và rửa tiền” cho thấy yêu cầu cấp thiết phải ứng dụng công nghệ và AI để hỗ trợ Điều tra viên xử lý dữ liệu lớn, phân tích giao dịch, truy vết dòng tiền và phát hiện những mối liên hệ mà phương pháp thủ công cần rất nhiều thời gian mới có thể thực hiện.

Điểm cốt lõi của hệ thống là biến những dữ liệu rời rạc thành các mối quan hệ có thể phân tích. AI hỗ trợ nhận diện, liên kết và trực quan hóa mối quan hệ giữa cá nhân, tổ chức, tài khoản, giao dịch, địa điểm, thời gian và các sự kiện liên quan. Từ một khối dữ liệu lớn, điều tra viên có thể xác định những mối liên hệ đáng chú ý, khoanh vùng hướng xác minh và tiếp tục kiểm tra bằng các biện pháp nghiệp vụ.

Nếu trước đây điều tra viên phải lần từng mắt xích trong một khối dữ liệu khổng lồ, thì AI hỗ trợ rút ngắn quá trình tìm kiếm, chỉ ra những điểm kết nối cần được làm rõ.

Đây cũng là sự thay đổi trong cách tiếp cận tội phạm công nghệ cao. Từ nhìn từng đối tượng sang nhìn cả mạng lưới. Từ xem xét từng giao dịch sang truy vết dòng tiền; từ xử lý từng nguồn dữ liệu riêng lẻ sang phân tích tổng thể để tìm ra những mối liên hệ ẩn.

Từ phân tích dữ liệu đến đánh trúng dòng tiền

Trong chuyên án này, kết quả điều tra bước đầu xác định, từ tháng 6/2025 đến thời điểm bị phát hiện, đường dây đã thực hiện lượng giao dịch khoảng 30.000 tỷ đồng. Cơ quan CSĐT đã khởi tố 28 bị can về các tội “Tổ chức đánh bạc”, “Đánh bạc” và “Rửa tiền”; phong tỏa 2.003 tài khoản tại 36 ngân hàng với số tiền hơn 3.000 tỷ đồng.

Từ hàng nghìn tài khoản và những giao dịch tưởng như rời rạc, các điều tra viên từng bước dựng lên mạng lưới những đầu mối mua bán USDT. Hoàng Hải Vân (SN 1984, trú Hà Nội), Châu Đức Lâm (SN 1989, trú Đà Nẵng) là những cái tên nổi lên trong quá trình xác minh.

Theo kết quả điều tra được nêu trong hồ sơ, Vân sử dụng 4-5 ví điện tử để thực hiện các giao dịch từ 7-10 triệu USDT mỗi ngày, tương đương khoảng 180-260 tỷ đồng. Định kỳ vài ngày, các ví lại được xóa bỏ và thay thế bằng ví mới.

Đáng chú ý, hệ thống này được tổ chức như một hoạt động kinh doanh thực thụ với bộ phận báo giá, điều phối giao dịch, quản lý khách hàng và tài liệu hướng dẫn thành viên đối phó khi bị cơ quan chức năng kiểm tra hoặc triệu tập.

Những con số của chuyên án cho thấy quy mô của dòng tiền mà lực lượng điều tra phải xử lý. Nhưng phía sau kết quả ấy là một bài toán khác. Làm thế nào để trong một khối lượng dữ liệu khổng lồ, nhận diện được những điểm bất thường và các mắt xích thực sự quan trọng. Đó chính là nơi công nghệ và AI được đặt vào hoạt động điều tra.

AI không trực tiếp kết luận ai phạm tội, cũng không thay Điều tra viên đánh giá chứng cứ. Công cụ hỗ trợ xử lý dữ liệu nhanh hơn, phát hiện và kết nối những thông tin có liên quan, giúp người cán bộ điều tra có thêm cơ sở để xác định hướng xác minh. Trong cuộc đấu tranh với tội phạm công nghệ cao, khi các đối tượng ngày càng sử dụng nhiều lớp tài khoản, thiết bị, ví điện tử và nền tảng xuyên biên giới để che giấu hoạt động, khả năng phân tích và kết nối dữ liệu trở thành một yếu tố quan trọng.

Đại tá Bùi Trung Thành, Phó Giám đốc, Thủ trưởng Cơ quan CSĐT Công an TP Hải Phòng, cho rằng việc ứng dụng AI trong hoạt động điều tra phải được triển khai thận trọng, khoa học, có lộ trình. Bảo đảm tuyệt đối bí mật Nhà nước, bí mật công tác, an ninh và an toàn dữ liệu.

Thiếu tướng Bùi Quang Bình, Giám đốc Công an TP Hải Phòng, nhấn mạnh AI là công cụ hỗ trợ, không thay thế điều tra viên. Việc quản lý, khai thác hệ thống phải gắn với trách nhiệm của Thủ trưởng Cơ quan điều tra và điều tra viên, bảo đảm 4 yêu cầu: “Nhanh, đúng, theo vết và an toàn”.

Từ những giao dịch nhỏ đến đường dây có lượng giao dịch khoảng 30.000 tỷ đồng, chuyên án cho thấy một thực tế của cuộc đấu tranh với tội phạm công nghệ cao. Đó là dữ liệu càng lớn, thủ đoạn càng tinh vi thì yêu cầu về công cụ phân tích càng cao. Khi hàng nghìn tài khoản, hàng trăm thiết bị và những dòng tiền liên tục thay đổi được đưa vào cùng một hệ thống phân tích, những mối liên hệ tưởng như bị che khuất có thêm cơ hội được nhận diện. Và từ những mối liên hệ ấy, Điều tra viên có thể lần theo dòng tiền, xác định mắt xích, mở rộng xác minh, bóc gỡ từng lớp của đường dây.

Trước yêu cầu xử lý khối lượng dữ liệu ngày càng lớn trong các vụ án kinh tế, công nghệ cao, tội phạm trên không gian mạng, Công an TP Hải Phòng đã triển khai hệ thống phần mềm ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong phân tích dữ liệu, hỗ trợ điều tra viên truy vết dòng tiền, nhận diện mối liên hệ và phục vụ điều tra chuyên sâu.

Trên cơ sở đó, AI có thể hỗ trợ điều tra viên tra cứu căn cứ pháp luật; hệ thống hóa tài liệu, chứng cứ; gợi ý những nội dung cần xác minh, làm rõ; kiểm tra trình tự, thủ tục tố tụng; cảnh báo thời hạn và những thiếu sót, rủi ro pháp lý trong hồ sơ. Qua từng vụ án, hệ thống tiếp tục tích lũy tri thức, từng bước hình thành một “bộ nhớ nghiệp vụ số”, góp phần lưu giữ, kế thừa và phát huy kinh nghiệm của đội ngũ điều tra viên.

Mục tiêu là xây dựng công cụ có khả năng đồng hành cùng điều tra viên trong toàn bộ quá trình giải quyết vụ án, vụ việc, từ phân tích dữ liệu, truy vết dòng tiền đến hỗ trợ kiểm tra hồ sơ và áp dụng pháp luật, nhưng không thay thế hoạt động đánh giá chứng cứ, quyết định tố tụng và trách nhiệm của người có thẩm quyền.

Không dừng lại ở phân tích dữ liệu, Công an TP Hải Phòng định hướng tiếp tục phát triển hệ thống thành “Trợ lý pháp luật số” hỗ trợ hoạt động của Cơ quan điều tra. Theo định hướng này, hệ thống từng bước xây dựng kho tri thức nghiệp vụ, tích hợp các quy định của pháp luật hình sự, tố tụng hình sự, văn bản hướng dẫn, quy trình, quy chế của Cơ quan điều tra và kinh nghiệm thực tiễn được chuẩn hóa từ quá trình giải quyết các vụ án, vụ việc.