Vùng đất Trần Thương gắn với hệ thống kho lương của nhà Trần trong kháng chiến chống quân Nguyên - Mông lần thứ hai năm 1285. Đền Trần Thương được xây dựng từ thời Hậu Lê, qua nhiều lần tu bổ nhưng vẫn lưu giữ không gian kiến trúc, hệ thống thờ tự cùng nhiều hiện vật có giá trị.
Năm 1989, Đền được xếp hạng Di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia; năm 2015, được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt. Năm 2017, Lễ hội đền Trần Thương được đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Đến nay, lễ hội không chỉ là hoạt động văn hóa, tín ngưỡng thường niên mà còn là dịp để tiếp tục giới thiệu, lan tỏa những giá trị lịch sử, văn hóa gắn với Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn và Di tích quốc gia đặc biệt đền Trần Thương.
Thông tin tại hội nghị triển khai Lễ hội đền Trần Thương năm 2026, Phó Chủ tịch UBND xã Trần Thương Lê Văn Đoàn cho biết, Ban Tổ chức đã xây dựng phương án phối hợp giữa Công an xã với các lực lượng chức năng của Công an tỉnh và lực lượng an ninh cơ sở; đồng thời thành lập các tiểu ban chuyên trách nhằm phân công rõ trách nhiệm, hạn chế chồng chéo, chủ động phòng ngừa ùn tắc, chen lấn, xô đẩy và các nguy cơ mất an toàn trong thời gian diễn ra lễ hội.
Phó Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao tỉnh Ninh Bình Ngô Thanh Tuân cũng khẳng định, quan điểm của cơ quan quản lý là những nghi lễ truyền thống phải được gìn giữ đúng bản sắc, không thương mại hóa; phần lễ gọn, trang trọng, trong khi phần hội cần phong phú, hấp dẫn và có chiều sâu văn hóa.
Lễ hội năm có rất nhiều hoạt động, trong đó Lễ khai mạc lễ và lễ tưởng niệm 726 năm ngày mất của Hưng Đạo vương Trần Quốc Tuấn diễn ra vào tối ngày 26/9 tại sân khấu ngoài trời Khu di tích quốc gia đặc biệt Đền Trần Thương.
Chia sẻ về chương trình khai hội, Tổng đạo diễn Lê Thế Song cho biết, lễ khai mạc vừa phải bảo đảm tính trang trọng, linh thiêng của một lễ hội truyền thống, vừa có ngôn ngữ sân khấu mới để đưa câu chuyện lịch sử đến gần công chúng đương đại.
Dự kiến, chương trình mở đầu bằng phần khai từ “Linh thiêng Trần Thương”, tạo không khí linh thiêng và dẫn dắt câu chuyện từ quá khứ tới hiện tại. Sau phần lễ, chương trình nghệ thuật mang chủ đề “Dấu thiêng muôn đời - Sáng ngời di sản”, được triển khai qua ba chương: “Mạch nguồn hào khí Đông A”, “Ninh Bình - Những ân tình sâu nặng” và “Ninh Bình - Khát vọng ngày mới”.
Một số ca khúc được sáng tác riêng cho chương trình, trong đó có “Linh thiêng Trần Thương”, “Cá Nhân Đạo, gạo Trần Thương” và “Ninh Bình một khúc ca”; phần hòa âm, phối khí và dàn dựng âm nhạc do nhạc sĩ Bùi Tân đảm nhiệm.
Nhấn mạnh Lễ hội Đền Trần Thương là một sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng đã gắn bó lâu đời với cộng đồng cư dân địa phương, Nghệ nhân dân gian Phạm Hải Hưng, Thủ nhang Đền Trần Thương khẳng định: Việc tổ chức lễ hội cần đặt yêu cầu gìn giữ tính tôn nghiêm, nền nếp truyền thống và ý nghĩa nguyên gốc của các nghi lễ lên hàng đầu; đồng thời phát huy vai trò của người dân với tư cách chủ thể trực tiếp thực hành, gìn giữ và trao truyền di sản.
Nghệ nhân Phạm Hải Hưng cũng cho biết, trong lễ hội sẽ có Liên hoan Thực hành nghi lễ hầu Thánh. Liên hoan là hoạt động có ý nghĩa đặc biệt vì năm 2026 là trong 10 năm UNESCO ghi danh Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Việc giới thiệu các nghi lễ trong khuôn khổ lễ hội vì thế được đặt trong yêu cầu tôn trọng truyền thống, đề cao giá trị văn hóa và giúp công chúng tiếp cận di sản một cách đúng đắn, trang nghiêm.
Trong khuôn khổ lễ hội còn có nhiều hoạt động nổi bật khác như: Các hoạt động tế lễ cổ truyền, thả đèn hoa đăng, hội thi “Em yêu lịch sử quê hương Đền Trần Thương”, các hoạt động trải nghiệm, trò chơi dân gian cho học sinh, giao lưu các đội trống hội, thi đấu Cờ tướng, Kéo co, nấu cỗ…
