Nỗi khổ của người lao động
Mặc dù đã có hành lang pháp lý để xử lý các doanh nghiệp này, tuy nhiên cần có thêm những chế tài nữa để “siết” tình trạng này hiện nay là đề xuất của đại diện nhiều cơ quan quản lý tại hội thảo "Hoàn thiện quy định của pháp luật và cơ chế bảo vệ quyền lợi của người lao động bị nợ, trốn đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc” được Báo Lao động tổ chức dưới sự chỉ đạo của Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam (LĐLĐVN) và Viện Kiểm sát nhân dân tối cao chiều 21/7.
Nói về nỗi khổ của người lao động khi doanh nghiệp nợ BHXH, chị Nguyễn Thị Huyền (Quản đốc Phân xưởng may, Nhà máy Dệt kim Haprosimex KCN Ninh Hiệp, Gia Lâm, Hà Nội) cho hay, công ty nợ lương từ tháng 1/2017 và nợ BHXH từ tháng 7/2011 của toàn bộ gần 500 anh chị em công nhân. Tính đến trước tháng 3/2023, tổng số tiền công ty nợ BHXH của người lao động là hơn 15 tỉ đồng.
“Do công ty không đóng BHXH, BHYT nên nhiều nữ công nhân không được hưởng chế độ thai sản mặc dù con của họ đã lớn. Thậm chí có 2 trường hợp người lao động chẳng may tử vong trước đó nhiều năm nhưng đến trước tháng 3/2023, gia đình họ chưa nhận được chế độ tử tuất. Do không chấm dứt hợp đồng lao động nên không xin được việc làm ổn định dù có tay nghề, người lao động phải đi làm thuê tại các xưởng gia công hoặc các công việc thời vụ như rửa bát thuê, xe ôm… để có tiền trang trải cuộc sống”, chị Huyền chia sẻ.
6 năm ròng rã, người lao động đi tìm gặp các lãnh đạo công ty qua các thời kỳ trước và sau khi cổ phần hóa nhưng câu trả lời mà người lao động nhận được chỉ là “Doanh nghiệp khó khăn, chưa có tiền chi trả cho người lao động”. Do bị nợ BHXH, BHYT nên quyền và lợi ích hợp pháp chính đáng của hàng trăm người lao động bị ảnh hưởng nghiêm trọng. Trước sức ép từ công nhân lao động, từ các cơ quan chức năng, gần đây phía công ty mới xử lý khoản nợ BHXH này để người lao động được hưởng các quyền lợi chính đáng.
Kết thúc của các trường hợp như chị Huyền dù sao vẫn có hậu, đáng quan ngại là hiện nay tình trạng nợ BHXH của các doanh nghiệp đang có chiều hướng gia tăng. Một số địa phương đang có số nợ BHXH, BHYT, BHTN rất cao như: Hà Nội là 4.081 tỷ đồng, TP Hồ Chí Minh là 4.328 tỷ đồng, Hải Phòng là 650 tỷ đồng…
Phó ban Chính sách – Pháp luật, Tổng LĐLĐVN Lê Đình Quảng cho biết, số tiền chậm đóng BHXH tăng dần qua các năm, trong đó, số tiền chậm đóng BHXH từ 3 năm trở lên chiếm trên 34% tổng số chậm đóng, trốn đóng BHXH. Số tiền chậm đóng BHXH khó thu có xu hướng ngày càng tăng, ảnh hưởng đến quyền lợi của hàng chục nghìn lao động.
“Phải thực tế hoàn cảnh của người lao động bị doanh nghiệp nợ, trốn đóng BHXH bắt buộc mới thấy hết những cơ cực, xót xa của họ. Hành vi vi phạm pháp luật khi doanh nghiệp trốn đóng, chậm đóng BHXH sẽ kéo theo nhiều hệ lụy nghiêm trọng đối với người lao động, đó là: Không nhận được trợ cấp thất nghiệp; không được cơ quan BHXH chi trả các chế độ như ốm đau, thai sản, hưu trí, tử tuất; không thể chốt được sổ BHXH kể cả khi đã chuyển đến làm việc ở nơi khác. Những trường hợp này coi như tất cả các chế độ trước đó mà người lao động đáng được hưởng đều bằng không”, ông Quảng bức xúc.
Kiên quyết xử lý các trường hợp vi phạm
Theo PGS.TS Nguyễn Đức Hạnh, Phó Chánh văn phòng Viện Kiểm sát nhân dân tối cao, một số thủ đoạn vi phạm điển hình của doanh nghiệp, người sử dụng lao động hiện nay là: Người sử dụng lao động chỉ hỗ trợ người lao động đóng một phần BHXH bắt buộc (nhỏ hơn so với nghĩa vụ) nhằm chiếm đoạt phần thu nhập của người lao động, khi mức lương của người lao động càng tăng lên hoặc càng sử dụng nhiều người lao động thì số tiền chiếm đoạt của người lao động càng lớn; người sử dụng lao động không đăng ký tham gia BHXH bắt buộc hoặc đăng ký tham gia BHXH bắt buộc cho người lao động sau thời gian mà pháp luật quy định là 30 ngày kể từ ngày giao kết hợp đồng lao động; thu đủ tiền đóng BHXH bắt buộc của người lao động nhưng người sử dụng lao động chiếm đoạt và chỉ đóng theo mức lương tối thiểu hoặc chỉ đóng theo mức lương khởi điểm chi trả cho người lao động…
“Việc doanh nghiệp chây ì, trốn đóng BHXH bắt buộc cho người lao động thời gian qua như chúng ta thấy đã hệ lụy, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến an sinh xã hội. Do đó, bên cạnh các quy định về mặt pháp luật hiện nay, tôi cho rằng các cơ quan chức năng khi thấy có dấu hiệu tội phạm trong việc trốn đóng BHXH bắt buộc phải có trách nhiệm cung cấp thông tin, kiến nghị khởi tố đối với các cơ quan tố tụng để xử lý hình sự. Bên cạnh việc truy cứu trách nhiệm hành chính, trách nhiệm hình sự, cũng cần chú ý đến việc áp dụng các biện pháp khắc phục hậu quả, hình phạt bổ sung, truy thu tiền trốn đóng BHXH bắt buộc và việc thi hành triệt để trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng theo phán quyết của các cơ quan tài phán”, PGS.TS Nguyễn Đức Hạnh đề xuất.
Là địa phương có số nợ BHXH phải thu thuộc hàng cao nhất cả nước, ông Phan Văn Mến, Giám đốc BHXH TP. Hà Nội cho biết, tính đến tháng 6/2023 trên địa bàn Hà Nội có 54.309 đơn vị chậm đóng BHXH, BHYT với số tiền hơn 5.216 tỷ đồng, tỷ lệ số tiền chậm đóng phải tính lãi là 2,73%. Trong các đơn vị chậm đóng có 14.739 đơn vị ngừng dừng giao dịch, mất tích, chủ bỏ trốn, giải thể, phá sản với số tiền là 1.688 tỷ đồng (chiếm 32,4% tổng số tiền chậm đóng BHXH, BHYT). Ông Miến cho rằng, giải pháp để xử lý số tiền chậm đóng BHXH của các đơn vị, doanh nghiệp hiện nay là Chính phủ cần có Nghị định về xử lý số tiền chậm đóng đối với các đơn vị giải thể, phá sản, mất tích, chủ bỏ trốn.
Tại hội thảo, đại diện BHXH Việt Nam còn đề xuất cần có thêm một số chế tài khác nữa như: cơ quan chức năng sẽ phong tỏa hóa đơn của doanh nghiệp như cơ quan thuế khi doanh nghiệp trốn đóng BHXH. Đối với các trường hợp doanh nghiệp nợ BHXH trên 12 tháng có thể áp dụng hình thức cấm xuất cảnh đối với ông chủ này. Các địa phương cũng không cho các doanh nghiệp nợ BHXH được đấu thầu với các dự án đầu tư công. Cùng với đó là không vinh danh, khen thưởng đối với các đơn vị nợ BHXH. Đại diện BHXH Việt Nam cho rằng, phải áp dụng các biện pháp mạnh thì tình trạng doanh nghiệp chây ì, trốn đóng BHXH mới có thể giải quyết.
Chậm, trốn đóng bảo hiểm xã hội: Người lao động thiệt thòi 
