Điện, xăng dầu đòi “thả giá”: Hái quả thị trường trên thang bao cấp

Quyết định "cơi nới" tỷ giá đô la Mỹ liên ngân hàng bám sát thị trường xảy ra cùng lúc đề án tăng giá điện được lấy mốc tháng ba làm chuẩn. Và, sự cộng hưởng từ áp lực tăng giá xăng dầu sau đợt kìm giá kéo dài, đã tác động dồn dập tới người dân buộc họ nghĩ tới một đợt tăng giá mới kéo theo chỉ số giá tiêu dùng leo thang.

Xét kỹ, ba sự kiện nói trên tuy diễn ra cùng thời điểm, nhưng mức độ tác động đến thị trường giá cả không quá ghê gớm như cách suy luận hiện nay. Việc điều chỉnh tỷ giá đô la liên ngân hàng ở mức cao song "mức tỷ giá đó đã được tính vào các yếu tố kinh doanh nên nó không gây đột biến gì về lạm phát, sự điều chỉnh này chỉ là thừa nhận một thực tế của tỷ giá đã tồn tại trước đây mấy tháng" (Chủ tịch Ủy ban Giám sát tài chính quốc gia Lê Đức Thuý). Riêng đề án tăng giá điện kể từ tháng 3 tới đây và việc "bung" giá xăng dầu, có vấn đề bình thường và không bình thường.

1. Bình thường: Trong điều kiện kinh tế thị trường, khi Nhà nước "thả lỏng" từng bước các nhóm hàng thiết yếu, đã đến lúc dư luận coi việc lên xuống giá cả là lẽ thường, cũng như việc lời lỗ trong kinh doanh. Giá cả, dù là những mặt hàng thiết yếu, cũng không thể đứng yên trong thời gian dài. Một khi sự vận động của nền kinh tế trở nên linh hoạt và đồng tiền của ngày hôm qua khác với hôm nay, thì hiển nhiên giá cả phải được điều chỉnh cho dù điện và xăng dầu thiết yếu đến nền kinh tế.

2. Không bình thường: Việc kinh doanh xăng dầu và điện không bình thường ở chỗ:

Tâm lý người dân: Sự bao cấp, trợ giá về điện, nhiên liệu trong suốt thời gian dài khiến người tiêu dùng đã quen với độ trễ của giá cả, tạo quan niệm tiêu cực: hàng hoá nào tăng là việc thị trường, ngoại trừ than, điện, xăng dầu... Các hộ tiêu thụ điện, xăng dầu cũng quen với việc giữ giá mà quên rằng, lợi nhuận họ có được có một tỷ lệ đáng kể do Nhà nước trợ giá.

Áp lực dư luận: Sự vào cuộc của dư luận là cần, nhưng tiếp cận với liều lượng và bình xét quá mức như hiện nay, gây phản ứng ngược. Nếu như cho rằng vì than, điện, xăng dầu là thiết yếu của nền kinh tế và đời sống xã hội, thì cũng nên nhìn nhận ở tính hai mặt. Thông tin ồ ạt với nhiều góc cạnh khiến người tiêu dùng trở nên lo lắng thực sự ở cái mốc tháng ba - tháng điều chỉnh giá các mặt hàng này, thậm chí nhiều người tính chuyện tích trữ nhiên liệu dự phòng.

Thực tế, như các đợt tăng giá trước đây (giá điện năm 2010), chỉ số lạm phát tuy ảnh hưởng nhưng đều trong tầm kiểm soát. Hay trong năm 2010, có tới 4 đợt tăng giá xăng dầu nhưng mức độ ảnh hưởng cũng không quá lớn. Doanh nghiệp và người dân cần thay đổi chính quan niệm lo sợ tăng giá (như việc doanh nghiệp lo tăng giá điện, chi phí tăng, đầu ra cũng tăng; người dân lo lắng các chi phí phát sinh) bằng quan niệm: tăng thì phải làm thế nào điều tiết mức chi tiêu, sử dụng để giảm thiểu tối đa tác động tiêu cực. Doanh nghiệp tính toán tiết kiệm điện, tăng hiệu quả sử dụng nhiên liệu, thay cho việc chỉ nghĩ rằng điện tăng thì sản phẩm phải tăng. Đó là thay đổi của mô hình sản xuất, tiêu dùng tiên tiến, theo quy luật thị trường, giũ bỏ dần tư duy bao cấp còn nặng nề.

Nghịch lý đối với các doanh nghiệp đầu mối (Tập đoàn điện lực Việt Nam , các doanh nghiệp nhập khẩu xăng dầu): Hãy đặt câu hỏi, tại sao câu chuyện tăng giá của họ luôn trở thành tâm điểm để dư luận phê phán, đấu tranh? Các doanh nghiệp nhập khẩu xăng dầu giải trình gần như hết vốn liếng để thanh minh rằng, họ đang ngày càng minh bạch và kinh doanh lãi không mấy, lỗ mới nhiều, rằng họ đang vì quyền lợi khách hàng. Nhưng lại chưa bao giờ sự giải thích đó đủ thuyết phục?

Có ý kiến nói, bây giờ kinh doanh xăng dầu là sướng nhất. Sướng bởi kinh doanh một mặt hàng mà bất luận trong trường hợp nào, đắt đến mấy, khách hàng cũng không thể từ bỏ họ, thậm chí không thể giảm sút lượng hàng mua về. Sướng bởi kinh doanh thời buổi cạnh tranh gay gắt mà họ không phải lo nghĩ toan tính thị trường, cứ nhập dầu về, đẩy cho các đại lý bán lẻ là khách hàng tự tìm đến lấy. Nhưng sướng nhất là không bao giờ họ lỗ. Khi giá thế giới tăng, Nhà nước kìm giá, nguồn tiền lỗ (nếu có) là từ ngân sách, giảm thuế và quỹ bình ổn, nói đến cùng là nguồn tiền của người dân. Doanh nghiệp chỉ làm mỗi việc là tính toán mỗi ngày lỗ bao nhiêu, mỗi tháng lỗ bao nhiêu để "kêu" và để đợi ngân sách rót về. Kinh doanh trong điều kiện thị trường mà như vậy, quả hiếm có.

Với điện lực, quy trình vẫn gần như khép kín, lời lỗ thế nào thật ra cũng chỉ chính họ mới rõ nhất. Ngành điện lực lâu nay "ôn bài" theo kiểu: giá điện thấp nên chi phí đầu tư khó khăn và kết luận: phải tăng giá điện. Nhưng họ không hề đề xuất hay tự nhìn nhận bản thân phải làm thế nào để kinh doanh điện có hiệu quả nhất chứ không phải chỉ hô hào khách hàng tiết kiệm điện. Năm 2009, Bộ Công thương đã đưa ra ba phương án tái cơ cấu ngành điện: thứ nhất là tách biệt các khâu phát - truyền tải - phân phối; thứ hai là chỉ tách khâu phát điện và vận hành hệ thống điện; thứ ba là tách biệt khâu phát điện, mua bán điện và vận hành hệ thống điện. Đề án này được kỳ vọng sẽ tạo đột phá để điện lực cạnh tranh thực sự, nhưng chính Tập đoàn điện lực Việt Nam phản ứng với đề án này. Đến nay, tất cả lại rơi vào yên lặng, chỉ có giá điện nóng.

Xăng dầu, than, điện đồng loạt đòi cởi trói để bung giá theo thị trường. Đòi giá theo thị trường nhưng họ lại quên mất rằng, họ đang ngồi trên ghế bao cấp mà kinh phí để xây dựng nên các ngành giàu mạnh ấy phần nhiều từ nhân dân.