Giữa khu vườn trái cây Nam Nhi (xã Đạ Huoai 2), có một cây sầu riêng hạt đã 106 năm tuổi vẫn vươn tán xanh mát, cho quả nặng cành. Nhiều người xem đây là cây sầu riêng cổ nhất Nam Tây Nguyên, thuộc nhóm những cây sầu riêng lâu đời nhất Việt Nam còn hiện hữu.
Theo lời kể của các bậc cao niên, vào những năm đầu thế kỷ XX, một người Pháp am hiểu canh nông đã mang về vùng đất này vài chục cây sầu riêng để trồng thử nghiệm. Và khu vườn sầu riêng là dấu mốc đầu tiên của hành trình bén rễ loài cây đặc sản trên vùng đất bazan màu mỡ.
Năm tháng trôi qua, bom đạn chiến tranh từng cày xới mảnh đất này nhưng những cây sầu riêng vẫn kiên cường đứng vững. Khi ấy, cây cao vút, tán rộng, trái sai kín cành nhưng không ai dám trèo lên hái vì quá nguy hiểm. Người dân chỉ kiên nhẫn chờ từng trái chín rụng xuống để được thưởng thức hương vị ngọt thơm mà thiên nhiên ban tặng. Sau năm 1975, khu vườn nhiều lần đổi chủ, những cây cổ thụ lần lượt mất đi theo thời gian, chỉ còn duy nhất cây sầu riêng hạt này ở lại.
Hôm nay, Đạ Huoai không chỉ là thủ phủ sầu riêng của Lâm Đồng mà còn là vùng chuyên canh sầu riêng hàng đầu Tây Nguyên. Những trái sầu riêng Đạ Huoai đã vượt khỏi biên giới thị trường trong nước để chinh phục nhiều quốc gia, mang lại nguồn thu hàng tỷ đồng mỗi vụ cho người nông dân.
Trong Hội thi Trái cây khu vực Đạ Huoai năm 2026, tổ chức tại vườn Nam Nhi đầu tháng 7 vừa qua, cây sầu riêng cổ thụ trở thành điểm dừng chân đặc biệt của hàng trăm du khách. Sau khi thưởng thức những múi sầu riêng vàng óng, béo ngậy, nhiều người tìm đến gốc cây già để được tận mắt chạm vào “nhân chứng” đã chứng kiến cả hành trình hình thành vùng đất trứ danh này.
“Với người dân Đạ Huoai, cây sầu riêng này như là chứng tích về lịch sử nghề trồng sầu riêng địa phương!..”, ông Nguyễn Quý Mỵ, nguyên Bí thư Huyện ủy Đạ Huoai (cũ) chia sẻ.
Là người đang gìn giữ cây sầu riêng cổ thụ, ông Lê Chí Học luôn xem đó là tài sản vô giá không chỉ của gia đình mà của cả vùng Đạ Huoai. Theo ông, điều quý giá nhất không nằm ở số lượng trái mỗi mùa mà ở giá trị lịch sử, văn hóa và nguồn gen quý hiếm mà cây vẫn đang âm thầm lưu giữ.
Thật khó hình dung rằng, từ một vài cây sầu riêng được trồng thử nghiệm hơn một thế kỷ trước, hôm nay Đạ Huoai đã trở thành vùng chuyên canh với hàng nghìn hécta, góp phần đưa thương hiệu "Sầu riêng Đạ Huoai" vươn xa trên bản đồ nông sản Việt Nam.
