Bộ Công an đề xuất các chính sách dự án Bộ luật Hình sự (sửa đổi)

Bảo đảm công cụ pháp lý luôn phù hợp với thực tiễn

Theo dự thảo tờ trình chính sách của dự án Bộ luật Hình sự (sửa đổi), ngày 27/11/2015, tại Kỳ họp thứ 10, Quốc hội Khóa XIII đã thông qua Bộ luật hình sự (BLHS) năm 2015. Ngày 20/6/2017, tại Kỳ họp thứ 3, Quốc hội Khóa XIV đã thông qua Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của BLHS năm 2015. Ngày 25/6/2025, Quốc hội Khóa XV đã thông qua Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của BLHS năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017) ( gọi chung là BLHS năm 2015).

Việc ban hành BLHS năm 2015 và các văn bản luật sửa đổi, bổ sung đã góp phần khắc phục những hạn chế, bất cập của BLHS năm 1999, đáp ứng yêu cầu của thực tiễn đang đặt ra và bảo đảm hiệu quả đấu tranh phòng, chống tội phạm trong bối cảnh xây dựng, phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa (XHCN), hội nhập quốc tế.

BLHS năm 2015 đã thể chế hoá đường lối, chủ trương cải cách tư pháp của Đảng trong tình hình mới; cụ thể hóa Hiến pháp năm 2013, tạo ra cơ chế hữu hiệu để bảo vệ chủ quyền quốc gia, an ninh của đất nước, bảo vệ chế độ XHCN, bảo vệ quyền con người, quyền công dân, lợi ích của Nhà nước và tổ chức, góp phần bảo đảm trật tự, an toàn xã hội, bảo vệ và thúc đẩy sự phát triển nền kinh tế thị trường định hướng XHCN.

Tuy nhiên, sau hơn 8 năm, thực tiễn thi hành BLHS đã bộc lộ nhiều vướng mắc, bất cập và tồn tại, hạn chế, đòi hỏi phải sửa đổi, bổ sung toàn diện đạo luật này để tiếp tục hoàn thiện cơ sở pháp lý, đáp ứng yêu cầu xây dựng, bảo vệ đất nước và phòng ngừa, đấu tranh với tội phạm trong tình hình mới.

Theo dự thảo tờ trình, việc sửa đổi, bổ sung BLHS trong giai đoạn hiện nay không chỉ là yêu cầu mang tính kỹ thuật lập pháp mà còn xuất phát từ những đòi hỏi cấp thiết của thực tiễn đời sống xã hội, công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm và tiến trình hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam.

Thực tiễn cho thấy, cùng với sự phát triển mạnh mẽ của nền kinh tế thị trường định hướng XHCN, quá trình hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng và sự bùng nổ của khoa học, công nghệ, đặc biệt là công nghệ số, tình hình tội phạm đã có nhiều diễn biến mới, phức tạp và khó lường.

Các loại tội phạm truyền thống không chỉ gia tăng về tính chất, mức độ nguy hiểm mà còn có xu hướng cấu kết chặt chẽ, hoạt động có tổ chức, xuyên quốc gia. Đồng thời, nhiều hành vi nguy hiểm cho xã hội đến mức phải bị xử lý hình sự như các hành vi trong lĩnh vực công nghệ cao, xâm phạm dữ liệu, không gian mạng, môi trường, tài chính, tiền tệ… đặt ra yêu cầu cấp thiết phải có những quy định pháp luật hình sự tương ứng để kịp thời điều chỉnh và xử lý.

Bên cạnh đó, qua tổng kết thực tiễn thi hành BLHS trong thời gian qua, một số quy định của luật hiện hành đã bộc lộ những hạn chế, bất cập nhất định. Những bất cập này không chỉ làm giảm hiệu quả của công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm mà còn ảnh hưởng đến tính nghiêm minh, công bằng của pháp luật hình sự. Mặt khác, yêu cầu bảo đảm tính thống nhất, đồng bộ của hệ thống pháp luật cũng là một cơ sở thực tiễn quan trọng cho việc sửa đổi, bổ sung Bộ luật Hình sự.

Trong bối cảnh hội nhập quốc tế sâu rộng, việc sửa đổi, bổ sung BLHS còn xuất phát từ yêu cầu thực hiện các cam kết quốc tế mà Việt Nam là thành viên. Việc tham gia các điều ước quốc tế về phòng, chống tội phạm có tổ chức, chống tham nhũng, chống khủng bố, bảo vệ môi trường… đòi hỏi pháp luật hình sự quốc gia phải được nội luật hóa phù hợp với các chuẩn mực chung của quốc tế. Đây không chỉ là nghĩa vụ pháp lý mà còn là điều kiện để nâng cao uy tín quốc gia, tăng cường hợp tác quốc tế trong đấu tranh phòng, chống tội phạm.

Ngoài ra, sự vận động và phát triển của đời sống kinh tế - xã hội trong bối cảnh mới, đặc biệt là quá trình chuyển đổi số, phát triển kinh tế xanh và bền vững, cũng đặt ra nhiều vấn đề mới cần được pháp luật hình sự điều chỉnh. Việc bảo vệ các quan hệ xã hội mới phát sinh, bảo vệ môi trường, tài nguyên, bảo đảm an ninh quốc gia và trật tự, an toàn xã hội trong điều kiện mới đòi hỏi BLHS phải được cập nhật, hoàn thiện kịp thời.

Từ những cơ sở thực tiễn nêu trên, có thể khẳng định rằng việc sửa đổi, bổ sung BLHS là một yêu cầu khách quan, tất yếu, nhằm bảo đảm cho công cụ pháp lý quan trọng này luôn phù hợp với thực tiễn, đáp ứng yêu cầu đấu tranh phòng, chống tội phạm, bảo vệ quyền con người, quyền công dân, đồng thời phục vụ hiệu quả sự nghiệp xây dựng và phát triển đất nước trong giai đoạn mới.

Các chính sách xây dựng dự án BLHS (sửa đổi)

Về các chính sách của dự án BLHS (sửa đổi), theo dự thảo tờ trình, chính sách thứ nhất là hoàn thiện, bổ sung các quy định về loại trừ trách nhiệm hình sự, quy định về tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự, miễn trách nhiệm hình sự, miễn hình phạt. Mục tiêu của chính sách nhằm bảo đảm tính công bằng, nhân đạo trong pháp luật hình sự; bảo vệ những người thực hiện công việc vì lợi ích chung, đổi mới, sáng tạo; khuyến khích người phạm tội tích cực hợp tác với cơ quan chức năng và khắc phục thiệt hại cần sửa đổi, bổ sung các quy định của BLHS để hoàn thiện, bổ sung các quy định về loại trừ trách nhiệm hình sự, quy định về tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự, miễn trách nhiệm hình sự, miễn hình phạt.

Chính sách thứ hai là hoàn thiện các quy định mang tính nguyên tắc để làm cơ sở cho việc đấu tranh, phòng ngừa tội phạm và xây dựng các chương, điều cụ thể trong BLHS. Mục tiêu của chính sách là hoàn thiện các quy định mang tính nguyên tắc để làm cơ sở cho việc xác định tội phạm và hình phạt, phục vụ công tác đấu tranh, phòng ngừa tội phạm và xây dựng các chương, điều cụ thể trong BLHS. 

Chính sách thứ ba là hoàn thiện quy định về hình phạt nhằm thể hiện chính sách khoan hồng, nhân đạo của Nhà nước, đồng thời nâng cao hiệu quả công tác đấu tranh, phòng ngừa tội phạm, phù hợp với tình hình phát triển kinh tế, xã hội; tạo điều kiện để người phạm tội được tiếp tục lao động, cống hiến cho xã hội. Mục tiêu của chính sách là hoàn thiện quy định về hình phạt nhằm thể hiện chính sách khoan hồng, nhân đạo của Nhà nước, đồng thời nâng cao hiệu quả công tác đấu tranh, phòng ngừa tội phạm, phù hợp với tình hình phát triển kinh tế, xã hội; tạo điều kiện để người phạm tội được tiếp tục lao động, cống hiến cho xã hội.

 Chính sách thứ tư là hoàn thiện quy định của BLHS về các tình tiết định tội, định khung hình phạt. Mục tiêu của chính sách là nhằm bảo đảm sự chặt chẽ, thống nhất, dễ áp dụng pháp luật; bảo đảm phù hợp với tình hình tội phạm và tình hình phát triển kinh tế, xã hội; nâng cao tính răn đe, phòng ngừa tội phạm cần hoàn thiện quy định của BLHS về các tình tiết định tội, định khung hình phạt.

 Chính sách thứ năm là bổ sung các tội danh mới, các hành vi mới để bảo đảm tính bao quát, toàn diện của BLHS. Mục tiêu của chính sách là để bảo đảm tính răn đe, tránh bỏ lọt hành vi phạm tội, giải quyết các vấn đề gây bức xúc trong quần chúng nhân dân và phù hợp với tình hình thực tiễn cần sửa đổi, bổ sung các tội danh mới, các hành vi mới để bảo đảm tính bao quát, toàn diện của BLHS.

 Chính sách thứ sáu là hoàn thiện quy định về trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại. Mục tiêu của chính sách là hoàn thiện quy định về phạm vi chịu trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại đối với một số tội thuộc nhóm tội về thuế, lao động, tài chính, bảo hiểm, các tội về tài sản như cho vay lãi nặng, lừa đảo chiếm đoạt tài sản; các tội về sử dụng đất đai…

 Chính sách thứ bảy là hoàn thiện các quy định nhằm khắc phục kỹ thuật lập pháp, bảo đảm tính toàn diện, thống nhất, đồng bộ. Mục tiêu của chính sách là hoàn thiện các quy định nhằm khắc phục kỹ thuật lập pháp, bảo đảm tính toàn diện, thống nhất, đồng bộ, tính logic, khoa học của các điều luật.