Băng ngầm dự án "khủng"

1. Khi ngành giáo dục mới chỉ rò rỉ dự án được nói là "đổi mới giáo dục", dư luận giật mình số tiền khủng 7 vạn tỷ đồng. Nhưng hãy nhìn tổng thể hơn một chút, dường như đang có xu hướng "mọc" dự án “khủng”. Hồi tháng tư, Hà Nội cũng "vẽ" dự án được nói là "cải tạo giao thông Thủ đô", tiến độ 5 năm (2011 - 2015) với số tiền được tính tới 260 nghìn tỷ đồng. Có lẽ bởi con số tính bằng tiền Việt dài và lớn quá, họ chỉ nói gọn lại thành 13 tỷ đô la!

Ngược thời gian một chút, năm 2010, có thể nói đây là năm dự án “khủng” rầm rộ nhất. Cao điểm là khi Quốc hội bàn thảo hai dự án siêu khủng: đường sắt cao tốc (tổng kinh phí dự kiến 56 tỷ đô la) và đồ án mở rộng Hà Nội (90 tỷ đô la, tính chung cả hai giai đoạn). Cuộc luận bàn đường sắt cao tốc, mở rộng Thủ đô rôm rả trong suốt năm, tới nay tạm lắng lại, nhường chỗ cho hai dự án mới: đề án giáo dục 7 vạn tỷ và đề án giao thông Hà Nội 26 vạn tỷ.

2. Để hình dung số vốn dự án, đồ án, cần đặt trong bối cảnh kinh tế, tài chính quốc gia ở thời điểm hiện tại. 26 vạn tỷ nếu đặt ở những Thủ đô như Paris, Tokyo, mức so sánh không quá lớn. Nhưng Thủ đô Hà Nội có mức thu nhập quốc dân (GDP) năm 2010 là 23,8 vạn tỷ đồng. So sánh với mức thu ngân sách toàn quốc năm 2010 là hơn 52 vạn tỷ đồng.

Như vậy, dự án nâng cấp giao thông của Hà Nội đã chiếm tới 50% tổng thu ngân sách toàn quốc và chiếm 120% tổng thu GDP của chính Thủ đô. Với đề án 7 vạn tỷ của ngành giáo dục cũng đã chiếm gần 15% tổng thu ngân sách toàn quốc. Mức 52 vạn tỷ là thành tích đạt được cao nhất, còn tính 5 năm (2006 - 2010), bình quân mỗi năm thu ngân sách toàn quốc chỉ vào khoảng 30 vạn tỷ đồng.  

Với mức thu ngân sách còn hạn hẹp, năm nào cũng bội chi nên việc tính toán thu chi ngân sách hằng năm ra sao, Quốc hội phải trực tiếp tính toán, quyết định. Nếu như đầu thế kỷ XXI, công trình, dự án có tổng mức đầu tư từ 10 nghìn tỷ đồng trở lên đã phải trình Quốc hội, thì tới năm 2006, mức này nâng lên 20 nghìn tỷ và kể từ năm 2010, mức khởi điểm trình Quốc hội là 35 nghìn tỷ đồng. Điều này cũng đồng nghĩa, những dự án, công trình có mức đầu tư từ 35 nghìn tỷ đồng trở lên thuộc diện đặc biệt quan trọng, chiếm tỷ lệ ngân sách rất lớn, phải được cơ quan quyền lực cao nhất của Nhà nước xem xét, quyết định, phải tính toán khoa học và chỉ khi thực sự cần thiết, mang tính lợi ích quốc gia mới quyết định chủ trương đầu tư. 

Thực tế, nhiều dự án mang tầm quốc gia cũng đã được thực hiện sau khi Quốc hội quyết định chủ trương đầu tư. Đó là dự án đường Hồ Chí Minh, dự án xây dựng Nhà máy Lọc dầu Dung Quất, dự án thuỷ điện Sơn La… Trong đó, dự án thuỷ điện Sơn La được xem là công trình thuỷ điện lớn nhất Đông Nam Á với công suất lắp máy lên tới 2.400 MW, điện lượng bình quân hằng năm 9,429 tỉ kWh, tổng mức đầu tư hơn 42 nghìn tỷ đồng (nay được hiệu chỉnh lên 58 nghìn tỷ đồng).

Một dự án năng lượng đặc biệt quan trọng mang tầm khu vực, được xem như đòn bẩy thời kỳ CNH, HĐH đất nước, nhưng nếu so sánh tổng vốn đầu tư dự án thuỷ điện này với số tiền "ước tính" cải tạo giao thông của Hà Nội đến 2015 thì quá khập khiễng: 58 nghìn tỷ so với 260 nghìn tỷ. Dù Hà Nội có cải chính và giảm đi vài tỷ đô la, thì đó vẫn là con số không thể hình dung được. Đặt hai dự án bên cạnh nhau, ai cũng thấy tầm vóc dự án năng lượng hệ trọng đến mức nào đối với sự phát triển cả quốc gia, vậy mà một dự án chỉ để sửa đường, bóc hè, lát vỉa, làm cầu ở một địa phương đã đầu tư gấp 4-5 lần dự án trọng điểm quốc gia! 

3. Đất nước phát triển, đương nhiên phải có các dự án, đề án lớn. Tại sao người dân thực sự lo lắng khi nghe ngành này, địa phương kia trình dự án lấy đồng tiền làm số đo?

Khi Quốc hội quyết định đầu tư dự án thuỷ điện Sơn La, dư luận xã hội rất đồng thuận. Người dân không thấy con số 42 nghìn tỷ khi đó, hay 58 nghìn tỷ sau khi được hiệu chỉnh là lớn. Sự cần thiết và tầm vĩ đại của một công trình khiến con số mấy chục nghìn tỷ không phải là điều quan ngại.

Dự án đường Hồ Chí Minh nối Pác Pó (Cao Bằng) với đất Mũi Cà Mau, đầu tư giai đoạn 2 hơn 30 nghìn tỷ, người dân rất đồng thuận. Tất cả bởi tính cần thiết, tính hiệu quả của dự án. Điều đó cũng có nghĩa, nhân dân không phải vì nghèo mà tiếc tiền, họ sẵn sàng chấp thuận nếu dự án, đề án đó có giá trị thực tế. Một người mẹ nghèo, ăn rau cháu qua ngày vẫn chấp nhận bán nhà đi ở thuê để nuôi con ăn học thành đạt.

Nhưng tại sao dự án giáo dục 70 nghìn tỷ, dự án cải tạo giao thông Thủ đô 260 nghìn tỷ, lập tức bị phản ứng dữ dội?

Như dự án giáo dục, thứ nhất, không có cơ sở khoa học: Đề án 7 vạn tỷ của Bộ Giáo dục & Đào tạo lý giải việc chia cho các hạng mục như: biên soạn sách giáo khoa hơn 960 tỷ; xây dựng cơ sở vật chất trường học khoảng 35 nghìn tỷ; mua sắm thiết bị, đồ dùng dạy học 30 nghìn tỷ; đào tạo, bồi dưỡng giáo viên, cán bộ quản lý 390 tỷ đồng… Sự "chia lô" tạm tính này rất thiếu cơ sở. Chẳng hạn, 35 nghìn tỷ chi cho xây dựng trường lớp là xây cho bao nhiêu trường, những trường nào, trong khi trường lớp hiện nay cơ bản đã được nâng cấp, khu vực miền núi, vùng cao, vùng sâu cũng đã kiên cố hóa từ nguồn vốn 135, trái phiếu Chính phủ.

Biên soạn sách giáo khoa vừa mới làm xong, kinh phí chưa hẳn quyết toán hết, nay… bỏ đi viết lại? Ở các nước, sách giáo khoa sử dụng hàng chục năm, qua nhiều thế hệ, không thể là chuyện sửa sang quá nhiều. Đặc biệt, chi phí mua đồ dùng dạy học tới 30 nghìn tỷ nhưng mấy năm nay, dư luận, báo chí phản ánh tình trạng đồ dùng bị "mua ép", đưa về "đắp chiếu" ở các trường. Dự án một lần nữa lại rót vào bể lãng phí.

Thứ hai, đề án nhắm vào việc sử dụng số tiền lớn nhưng không trúng mục đích cải thiện chất lượng giáo dục. Lĩnh vực giáo dục, lấy giáo dục văn hoá, giáo dục nhân cách con người làm trọng. Giáo dục nhằm vào yếu tố con người, xây dựng nền tảng nhân cách, văn hoá, còn tiền bạc chỉ là phụ trợ, là điều kiện để làm được điều đó thuận tiện hơn. Có tiền, việc học sẽ tốt hơn. Nhưng quá nhiều tiền, nó không tỷ lệ thuận với sự học, thậm chí hệ quả ngược lại. 70 nghìn hay 700 nghìn, đổ bao nhiêu tiền vào nữa, nhân cách và văn hóa của các em có tiến bộ khi tính thực dụng và vụ lợi đang làm thay đổi môi trường giáo dục.

4. Xu hướng xin, chạy dự án đang nở rộ ở nhiều cấp, nhiều ngành. Lẽ đơn giản: có dự án mới có tiền. Qua rồi cái thời dự án trăm tỷ, nghìn tỷ. Dự án vạn tỷ nghe nhiều cũng quen, nếu lớn nữa người ta quy về dự án triệu đô cho dễ nhớ, dễ đọc. Và để dự án được thông, được lọt, yêu cầu trước tiên phải là "tính cấp thiết". Cũng bởi vậy nẩy ra bộ phận chuyên nghiên cứu tính cấp thiết, cấp thiết cấp địa phương, cấp thiết cấp quốc gia, ai trình bày được thuyết phục, người đó ăn điểm, dự án được biểu quyết. Thế là có tiền! Rất nhiều tiền.

Nhưng rốt cuộc những dự án nói hay, vẽ giỏi, tiền Nhà nước, tiền thuế nhân dân chảy đi đâu, khó có kết quả thanh tra, kiểm toán nào kiểm được xác thực 100%. Vẽ hay như dự án "thành phố sông Hồng" được miêu tả vẻ đẹp lung linh, huyền ảo ví như thành phố Seoul xứ Hàn, hóa ra cũng chỉ để đàm luận cho rôm rả. Hồi trước, còn có cả dự án "thuỷ cung Thăng Long" nghe huyền hoặc như thuỷ cung tận… Tây Du Ký, rồi nó cũng mây khói như cổ tích. Mới đây, lại có dự án đường hầm xuyên sông Hồng nữa, cũng rất đẹp, rất mê ly… 

Sự thật thì cái gì "bội thực" cũng nguy hiểm. Tài chính cũng vậy.