Bài 2: Dữ liệu “đúng - đủ - sạch - sống” phục vụ lợi ích quốc gia

Xây dựng hệ thống dữ liệu quốc gia hiện đại, an toàn, liên thông

Xác định rõ dữ liệu là động lực tăng trưởng và năng lực cạnh tranh quốc gia trong thời đại mới, là tư liệu sản xuất cho kỷ nguyên mới, có yếu tố địa chính trị, liên quan trực tiếp đến chủ quyền, an ninh và vị trí trong chuỗi giá trị toàn cầu, tạo cơ hội để  nâng cao vị thế quốc gia, Đảng và Nhà nước đã thúc đẩy cuộc cách mạng dữ liệu triển khai trên một bối cảnh rộng lớn, từ xây dựng hạ tầng dữ liệu tin cậy tới tạo lập dữ liệu tin cậy quốc gia, từ tự chủ làm chủ công nghệ lõi tới nâng cao nhận thức toàn dân và xây dựng nguồn lực chuyên gia có trình độ cao. Thực tiễn những năm qua cho thấy, Bộ Công an là một trong những cơ quan chủ chốt, đi đầu trong xây dựng, quản lý và khai thác các cơ sở dữ liệu quốc gia có tính nền tảng, tiêu biểu là Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư và hệ thống định danh và xác thực điện tử.

Không chỉ dừng ở việc số hóa thông tin, các hệ thống này đã tạo ra bước đột phá trong quản lý nhà nước, khi dữ liệu “đúng - đủ - sạch - sống” được kết nối, chia sẻ phục vụ giải quyết thủ tục hành chính, cung cấp dịch vụ công, phòng ngừa và đấu tranh với tội phạm. Quan trọng hơn, dữ liệu quốc gia về dân cư do Bộ Công an quản lý đã trở thành “xương sống” của hạ tầng dữ liệu quốc gia, giúp các bộ, ngành, địa phương giảm trùng lặp thông tin, tiết kiệm chi phí xã hội và nâng cao chất lượng phục vụ người dân; đồng thời chuyển đổi tư duy từ quản lý dữ liệu khép kín sang kết nối, chia sẻ có kiểm soát. Điều này không chỉ phục vụ quản lý xã hội mà còn mở ra không gian phát triển kinh tế dữ liệu, khi dữ liệu trở thành đầu vào cho đổi mới sáng tạo, cải thiện môi trường đầu tư, nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia. Có thể nói, Bộ Công an không chỉ là “người gác cổng” dữ liệu, mà còn là đơn vị kiến tạo hạ tầng để dữ liệu được khai thác hiệu quả, đúng pháp luật và an toàn.

Thiếu tướng Nguyễn Ngọc Cương, Giám đốc Trung tâm Dữ liệu Quốc gia, Phó Chủ tịch Hiệp hội Dữ liệu Quốc gia cho biết, Chính phủ đã lựa chọn và giao Bộ Công an làm đầu mối quốc gia về dữ liệu. Cơ sở dữ liệu tổng hợp quốc gia đang được tạo lập và phát huy vai trò to lớn, trong đó dữ liệu quốc gia về dân cư của Bộ Công an đã xây dựng không đơn thuần chỉ là công cụ quản lý hành chính mà còn đóng vai trò rất quan trọng để nâng cao sức cạnh tranh quốc gia trong kỷ nguyên số, thể hiện ở ba vai trò chính.

Thứ nhất, nó tạo một nền tảng cho phổ cập dịch vụ số trên phạm vi toàn quốc khi mỗi công dân xác lập một danh tính số duy nhất, được định danh và xác thực tin cậy. Nhà nước, Chính phủ có điều kiện để cung cấp các dịch vụ trong môi trường số một cách thống nhất, liên thông và an toàn, trên cơ sở đó, phương thức phục vụ được từng bước tái cấu trúc theo hướng cắt giảm các yêu cầu thành phần hồ sơ người dân phải kê khai, xuất trình nhiều lần, tăng cường khai thác tái sử dụng dữ liệu sẵn có từ các bộ ngành, xóa bỏ rào cản về không gian địa lý, qua đó góp phần thu hẹp khoảng cách phát triển giữa các vùng miền.

Thứ hai, cơ sở dữ liệu dân cư đã nền tảng quan trọng cho sự phát triển của kinh tế số, thúc đẩy các lĩnh vực như thương mại điện tử, tài chính số, y tế số, giáo dục phát triển dựa trên hệ thống định danh và xác thực điện tử để xác định người dùng, góp phần phòng ngừa gian lận, củng cố niềm tin trong giao dịch. Thứ ba, cơ sở dữ liệu dân cư đã góp phần phát triển và xây dựng xã hội số văn minh, tiến bộ và bền vững. Dữ liệu chính xác sẽ giúp Nhà nước quản trị dựa trên bằng chứng, từ đó hoạch định các chính sách khoa học, phân bổ nguồn lực hợp lý, phục vụ người dân tốt hơn. Đồng thời, dữ liệu còn là công cụ để trao quyền giúp công dân chủ động kiểm soát thông tin cá nhân, tham gia giám sát công quyền để góp phần xây dựng xã hội dân chủ minh bạch. 

Với vai trò là đầu mối quốc gia, Đề án 06 do Bộ Công an chủ trì thực hiện đã đánh dấu bước chuyển mình lịch sử trong cuộc chuyển đổi số. Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư đã có 107 triệu dữ liệu công dân, kết nối với 15 bộ, ngành và 34 địa phương, tiếp nhận 2,1 tỷ lượt yêu cầu xác thực. Ứng dụng VNeID có 67 triệu tài khoản định danh điện tử, tích hợp 50 tiện ích. Cổng dịch vụ công quốc gia tích hợp 4.700 thủ tục, tiếp nhận 11,5 triệu hồ sơ trực tuyến năm 2025 và tiết kiệm hơn 4.000 tỷ đồng chi phí xã hội. VNeID chi trả 33.000 tỷ tiền an sinh xã hội cho 675.000 người…

Đây không chỉ là các dự án kỹ thuật mà là hạ tầng chiến lược, là “đường xương sống” của kinh tế dữ liệu Việt Nam. Trong đó, Bộ Công an hiện có đầy đủ năng lực đáp ứng các điều kiện tiên quyết: Nguồn dữ liệu gốc tin cậy nhất quốc gia - dữ liệu định danh chuẩn xác là nền móng của mọi giao dịch dữ liệu; hạ tầng an ninh - an toàn - chủ quyền dữ liệu mạnh nhất mà không bộ, ngành nào đảm nhiệm bảo vệ dữ liệu quốc gia ở quy mô tương đương; công cụ pháp lý và thẩm quyền cưỡng chế tuân thủ toàn quốc. Đây là điều kiện bắt buộc để chuẩn hóa và giám sát dữ liệu quốc gia; mạng lưới tổ chức thống nhất từ Trung ương đến địa phương đảm bảo dữ liệu được vận hành xuyên suốt, liên tục, an toàn.

Bảo mật dữ liệu có ý nghĩa như bảo vệ chủ quyền lãnh thổ

Trong bối cảnh chuyển đổi số đang diễn ra mạnh mẽ, dữ liệu ngày càng trở thành nguồn lực đặc biệt quan trọng, đặt ra yêu cầu cấp thiết về bảo vệ chủ quyền số quốc gia như một nội dung không thể tách rời của chủ quyền quốc gia trong tình hình mới. Cùng với sự phát triển nhanh chóng của khoa học - công nghệ, dữ liệu hiện diện trong mọi lĩnh vực của đời sống xã hội. Từ quản lý dân cư, đất đai, tài chính, y tế đến hoạt động sản xuất, kinh doanh, dịch vụ, dữ liệu đã trở thành yếu tố không thể thiếu trong quản trị quốc gia. Đối với Nhà nước, dữ liệu là nền tảng xây dựng Chính phủ số, nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý, điều hành.

Đối với lực lượng CAND, dữ liệu có vai trò đặc biệt quan trọng trong công tác phòng ngừa, phát hiện, đấu tranh với các loại tội phạm, nhất là tội phạm sử dụng công nghệ cao. Việc tổ chức thu thập, quản lý, khai thác dữ liệu hiệu quả góp phần bảo đảm ANQG, TTATXH. Trong điều kiện đó, dữ liệu không còn là yếu tố phụ trợ mà đã trở thành nguồn lực đặc biệt, gắn trực tiếp với lợi ích quốc gia, dân tộc. Xây dựng hạ tầng dữ liệu quốc gia thực chất là xây dựng nền móng cho chủ quyền số. Khi dữ liệu của người dân, doanh nghiệp và Nhà nước được quản lý tập trung, an toàn và minh bạch, quốc gia đó sẽ có năng lực tự chủ cao hơn trong kỷ nguyên số.

Nghị quyết số 57 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia cũng khẳng định, bảo đảm chủ quyền quốc gia trên không gian mạng; bảo đảm an ninh mạng, an ninh dữ liệu, an toàn thông tin của tổ chức và cá nhân là yêu cầu xuyên suốt, không thể tách rời trong quá trình phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.

Với chức năng, nhiệm vụ của mình, Bộ Công an giữ vai trò chủ lực trong phòng ngừa, phát hiện và đấu tranh với các hành vi xâm phạm dữ liệu, đồng thời tham gia hoàn thiện khung pháp lý về bảo vệ dữ liệu cá nhân, an ninh mạng và an ninh thông tin. Cách tiếp cận nhất quán của Bộ Công an là phát triển đi đôi với bảo vệ, khai thác dữ liệu phải gắn với trách nhiệm bảo đảm quyền riêng tư, quyền con người và lợi ích quốc gia. Nói cách khác, Bộ Công an giữ vai trò chiến lược, từ xây dựng cơ sở dữ liệu nền tảng, bảo đảm an ninh dữ liệu đến tham gia định hình chính sách, góp phần quan trọng vào việc kiến tạo một không gian số an toàn, lành mạnh và phát triển bền vững.

Đồng chí Phạm Đại Dương, Phó trưởng Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương khẳng định, chuyển đổi số gắn bó mật thiết với nhiều lĩnh vực như Chính phủ số, kinh tế số, trong đó, dữ liệu là yếu tố rất quan trọng, được ví như tài sản chiến lược quốc gia; bảo mật dữ liệu có ý nghĩa tương tự với bảo vệ chủ quyền lãnh thổ trên biển và đất liền. Đảng và Nhà nước luôn coi trọng bảo vệ chủ quyền trên không gian mạng, coi đây là nhiệm vụ xuyên suốt, không thể tách rời trong bảo đảm ANQG.

Quan điểm chủ đạo trong bảo đảm an ninh mạng, an ninh dữ liệu là trong hoạch định chính sách, cần chuyển từ tư duy phòng thủ bị động sang chủ động và tích cực nhận diện sớm những rủi ro và chủ động các giải pháp ứng phó. Đây là yếu tố rất quan trọng trong bảo vệ an ninh dữ liệu, đồng thời là trách nhiệm không chỉ của các cơ quan nhà nước mà còn của doanh nghiệp và người dân - những chủ thể trực tiếp sử dụng, khai thác dữ liệu.

Nếu trước đây pháp luật mới dừng ở mức phòng ngừa thì với sự phát triển nhanh chóng của công nghệ hiện nay cần nhấn mạnh vai trò dẫn dắt, chủ động định hướng. Để bảo vệ dữ liệu, cần kết hợp hai thành tố: Thứ nhất là bảo vệ bằng công nghệ, hạ tầng, quy trình - tức giải pháp kỹ thuật; thứ hai là bảo vệ bằng hệ thống pháp luật. Việt Nam đã có nhiều luật như Luật An ninh mạng, Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân và trong thời gian tới, Quốc hội sẽ tiếp tục rà soát, hoàn thiện các luật liên quan.

Thiếu tướng Hồ Văn Hương, Phó trưởng Ban Cơ yếu Chính phủ cũng nhấn mạnh, trong bối cảnh dữ liệu đã trở thành tài nguyên chiến lược, việc bảo vệ dữ liệu không còn là lựa chọn mà là yêu cầu bắt buộc. Nếu không bảo vệ dữ liệu, chúng ta khó có thể xây dựng thành công kinh tế số, xã hội số và Chính phủ số.