Nhà thơ Đỗ Trung Lai:

“Văn chương là tấc lòng, là nghiệp”

Tôi tự đọc sách, tự chọn và tự dịch, chả có dự án, tiền ngân sách hay nơi nào đặt hàng. Khi in, đều do bạn bè và vợ tôi giúp đỡ. Quyển toàn Đường thi do Trung Hoa xưa xuất bản có hơn 48.000 bài thơ của hơn 2.300 thi sĩ. Tôi mới dịch được hơn 500 bài thơ của 103 tác giả. Tôi không thể làm ẩu. Bởi sau này, khi mình không còn nữa, hy vọng rằng vẫn còn có người đọc và thêm yêu thơ phương Đông.

Đã nhiều năm, những câu thơ tài hoa của Đỗ Trung Lai đã được phổ biến rộng rãi: “Sao trời lọt qua mắt lưới/Rơi đầy xuống cả mặt sông” (Đêm sông Cầu), “Biết đem bùn hoang/ Làm nên quốc thổ” (Mũi Cà Mau), “Hồn nước ngày đêm theo thạch trụ/ Phần phật reo trên ngọn quốc kỳ” (Đá và cờ ở Đồng Văn) và tập thơ “Đêm sông Cầu” với những câu thơ lung linh như thế, từ năm 1994, đã giành giải thưởng của Bộ Quốc phòng. Cũng năm đó, tập “Anh em và những người khác” của ông lọt vào chung khảo của Hội Nhà văn Việt Nam. Chỉ với 2 tập thơ đó, Đỗ Trung Lai đã trở thành hội viên Hội Nhà văn Việt Nam mà không cần làm đơn. Nhưng 8 năm trước, từ giã một chức vụ không ít người mơ, Đỗ Trung Lai đã lui về với đời sống của một thi nhân, để từ đó đến nay, cho ra đời 9 đầu sách, trong đó có 4 cuốn dịch lại thơ Đường.

+ Sau 3 cuốn về Lý Bạch, Đỗ Phủ và Bạch Cư Dị, ông lại bắt tay dịch “100 nhà thơ Đường”. Ai cũng biết, đây không phải loại sách để thu lợi nhuận vì rất kén độc giả. Lý do nào khiến ông đầu tư tâm huyết và tiền của cho việc này?

Nhà thơ Đỗ Trung Lai (NT ĐTL): Thơ Đường là báu vật Trung Hoa, báu vật phương Đông, báu vật thế giới. Hơn 1.000 năm Bắc thuộc, cha ông ta học chữ Nho, viết chữ Nho, trước tác bằng chữ Nho. Khi ý chí độc lập đã thành, khi chữ nghĩa đã thạo, khi tư tưởng văn hóa đã rất đĩnh đạc, chúng ta mới cải tiến chữ Hán thành chữ Nôm... Không có chữ Nho và thi ca Trung Hoa, đặc biệt là Đường thi, thì không có thơ Việt bằng chữ Nho như ta đã có. Chính từ cội nguồn ấy, cùng với tinh thần dân tộc mãnh liệt, cùng với sự chọn lọc, tiếp biến thông minh và tài ba của cha ông ta suốt lịch sử, mà ta mới dần có Nguyễn Trãi, Nguyễn Du, Hồ Xuân Hương, nhóm Thơ Mới và sau này là Hồ Chí Minh - nhà thơ, danh nhân văn hóa thế giới.

Khi nước ta còn dùng chữ Hán, cha ông ta đọc thẳng thơ Đường từ văn bản gốc, chỉ từ khi có chữ quốc ngữ, tức là từ cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX, mới có việc dịch thơ Đường. Nhưng khi đó, tiếng Việt còn thô sơ và hầu hết người dịch là nhà Hán học chứ không phải là nhà thơ, nên dù phần dịch nghĩa đã khá tốt thì phần dịch thơ, còn nhiều bài chưa đạt, khiến người đọc khó thấy hết  cái hay, cái đẹp của Đường thi. Chỉ một số người dịch vốn là nhà thơ giỏi nên mới có những bản dịch hay, như là Phan Huy Vịnh, Nguyễn Công Trứ, Tản Đà v.v... Vì thế, tôi chỉ mong, mình là kẻ sau, nếu thật cố gắng thì cũng có thể góp một chút công sức vào việc làm cho Đường thi ngày càng được “Việt hóa” hơn; làm cho nhiều thế hệ, vốn đứt mạch với Hán học lâu ngày (như tôi), đỡ bị thiệt thòi vì không được biết, không được đọc, không được học, không được yêu Đường thi như nó đáng được yêu, sớm hơn. Chỉ khi có thật nhiều bản dịch thơ Đường, thơ chữ Nho của cha ông ta thật hay, thật gần với thời nay, để “đám trẻ” của chúng ta cùng với “mấy ông già” đều yêu thích, thì ta mới có thể tiếp nối được truyền thống thi ca và thẩm mỹ dân tộc. Ta mới không đánh mất bản sắc Việt, không mất gốc phương Đông. Với lòng yêu kính Đường thi như vậy, với mục đích sâu xa như vậy, tôi mạo muội nhưng quyết tâm đem cái tài mọn của mình ra làm mấy cuốn sách này. Chắc chắn là sau tôi, còn có những người làm việc ấy. Ngọc càng biết mài càng sáng mà.

+ Thông thường, những người làm các cuốn sách hữu ích nhưng khó bán này phải tìm nơi đặt hàng...

NT ĐTL: Tôi tự đọc sách, tự chọn và tự dịch, chả có dự án, tiền ngân sách hay nơi nào đặt hàng. Khi in, đều do bạn bè và vợ tôi giúp đỡ. Quyển toàn Đường thi do Trung Hoa xưa xuất bản có hơn 48.000 bài thơ của hơn 2.300 thi sĩ. Tôi mới dịch được hơn 500 bài thơ của 103 tác giả. Tôi không thể làm ẩu. Bởi sau này, khi mình không còn nữa, hy vọng rằng vẫn còn có người đọc và thêm yêu thơ phương Đông.

Nhà thơ Đỗ Trung Lai
Nhà thơ Đỗ Trung Lai

+ Ông làm thơ không nhiều, nhưng nhiều bài thơ của ông lại “ghim” trong tâm trí bạn đọc, như “Đêm sông Cầu”, “Khúc ngâm mùa thu”. Đặc biệt, nhiều nhà văn bày tỏ sự ngưỡng mộ ông về cả sức lao động lẫn cái tâm với nghiệp viết, như nhà văn Nguyễn Xuân Hưng, Giám đốc Hãng phim Hội Nhà văn Việt Nam. Ông ấy nói rằng: “Phẩm chất thiên tài làm nên thi sĩ Đỗ Trung Lai, nhưng đã làm cho anh long đong”. Ông có thể chia sẻ ý kiến của mình?

NT ĐTL: “Thiên tài” là một khái niệm quá lớn nhưng mơ hồ. Cứ hữu ích là được. Làm cái gì cũng hết lòng là điều tôi rút ra được qua việc đọc và viết. Không tâm đắc thì đừng làm, đó là nguyên tắc viết của tôi. Có câu: “Nhà thơ không phải là người có thể viết ra những câu thơ, mà nhà thơ là người không thể không viết ra những câu thơ”. Có người bảo, ngày nào cũng làm thơ, rồi cả tháng bỏ hết đi cũng được dăm bài. Tôi không làm được kiểu đó. Làm thơ, chăm chỉ là một phần, thậm chí, khi không có cảm hứng thì càng chăm càng hỏng. Có khi cả năm tôi chả sáng tác bài nào, nếu tôi chưa thích. Phải sống cho đến khi tri thức và cảm hứng đầy ắp trong người, không thể im được nữa, thì mới viết. Tôi tôn thờ câu của Trần Tử Ngang: “Văn chương là tấc lòng gửi vào thiên cổ, đâu phải chuyện tài hoa phấn sức một lúc một thời”. Ấy vậy mà còn chưa chắc đã có được chút gì. Ai coi văn chương là việc trang trọng, trang nghiêm thì hãy cầm bút, không thì thôi, còn làm vì “thương hiệu” một lúc, một thời là vớ vẩn. Mà đã vì nghiệp thì không cầu những thứ khác. Không nên lấy một vài bài thơ đi khoe, đi dọa nhau để tìm kiếm danh vọng hay tiền bạc. Bao nhiêu người đã bỏ chức vụ chứ không riêng tôi. Lý Bạch cũng từ quan đi lang thang mới thành nhà thơ. Đỗ Phủ cả đời nghèo khổ, con còn chết đói, lang thang đào củ mà ăn, mới thành nhà thơ được. Bạch Cư Dị làm quan nhưng suốt đời đứng về phía dân nghèo, chống lại sự hà khắc, thối nát của quan lại triều đình. Vương Tích cũng từ quan, chỉ ở nhà uống rượu làm thơ... Điều quan trọng là, cái tâm của người làm thơ phải nghiêng về con người. Mà con người thì khổ nhất, đông nhất lúc nào cũng là người nghèo. Những thi sĩ ấy có lý tưởng, có tín điều cao đẹp về thi ca chứ không phải vì vinh thân phì gia.

+ Những cuốn sách về Đường thi của ông là những tác phẩm quí với nhiều phản hồi tốt đẹp. Trong dư âm ấy, với ông, ấn tượng nhất là gì?

NT ĐTL: Đây, bức thư pháp treo trên tường nhà tôi là một kỷ niệm. Vào một ngày, có 5 người tìm đến nhà tôi, hỏi mua mấy bộ sách của tôi về 3 nhà thơ lớn của Đường thi là Lý Bạch, Đỗ Phủ, Bạch Cư Dị do NXB Giáo dục in. Thì ra, họ là các tiến sĩ và thạc sĩ ở Viện Hán Nôm. Nhưng lúc này tôi chỉ còn một bộ, đành hẹn photocopy cho họ. Khi đến lấy, họ mua liền rồi viết tặng tôi bài “Xuân hiểu” (Sớm xuân) của Mạnh Hạo Nhiên lên đó. Mạnh Hạo Nhiên là nhà thơ tao nhã vào bậc nhất trong các nhà thơ Đường và bài “Xuân hiểu” lại là bài tao nhã vào bậc nhất của Mạnh Hạo Nhiên. Với tôi, đó là một kỷ niệm đẹp, vì chỉ những người yêu cổ văn mới trân trọng giá trị của những cuốn sách này.

+ Đã có những tập sách về các nhà thơ khổng lồ của Đường thi, ông mãn nguyện chưa, hay vẫn còn những dự định mới? Ông có chuẩn bị xuất bản tập thơ nào trong năm 2015?

NT ĐTL: Tôi đang viết cuốn “Thơ Đường và lời bình”, chọn những bài thơ Đường xuất sắc nhất trong những bài xuất sắc này, kèm lời bình, dự kiến khoảng 1.000 trang. Về sáng tác, tôi không có dự định cụ thể nào, mà cứ khi nào đủ bài thì in. Tôi không đợi đến ngày kỷ niệm hay dịp lễ, Tết để in, mà khi nào quả chín thì hái, đủ bài thì in sách, chứ không làm kế hoạch để chính mình lại có thể phải làm ép, làm non.

+ Cảm ơn ông đã trò chuyện!

Nhà thơ Đỗ Trung Lai.

Làm thơ, dịch thơ và vẽ tranh, nhà thơ Đỗ Trung Lai đã có phòng thơ, phòng tranh riêng và nhiều tác phẩm được xuất bản: “Đêm sông Cầu”, “Anh em và những người khác”, “Thơ và tranh”, “30 Đỗ Trung Lai”, “Ơ thờ ơ”; 4 cuốn tuyển dịch: “Lý Bạch - Những bài Đường thi nổi tiếng”, “Đỗ Phủ - Những bài Đường thi nổi tiếng”, “Bạch Cư Dị - những bài Đường thi nổi tiếng”, “100 nhà thơ Đường” v.v...

Thanh Hằng (thực hiện)

Các tin khác

Đưa di sản đến gần với thế hệ trẻ thông qua “Chạm Đồng Xuân”

Đưa di sản đến gần với thế hệ trẻ thông qua “Chạm Đồng Xuân”

Chợ Đồng Xuân lần đầu tiên trở thành một trong 5 cụm không gian chính của Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026 diễn ra từ ngày 13-28/11. Chương trình “Chạm Đồng Xuân” mang đến một hành trình trải nghiệm nghệ thuật độc đáo, nơi công chúng có thể tìm kiếm những “kho báu” sáng tạo ẩn mình giữa không gian giao thương có tuổi đời hơn một thế kỷ.

Cuộc hội ngộ hiếm có của những “viên ngọc quý” nền thanh nhạc Việt Nam

Cuộc hội ngộ hiếm có của những “viên ngọc quý” nền thanh nhạc Việt Nam

Trên sân khấu Học viện Âm nhạc Quốc gia, những giọng ca vàng của nền thanh nhạc Việt Nam như NSND Quang Thọ, NSND Ngọc Khang, Thanh Lam, Mỹ Linh, Trọng Tấn, Đăng Dương... đã hội tụ. Đó là hành trình trở về với những giai điệu đã đi cùng năm tháng, tôn vinh, giá trị truyền thống và khẳng định sức sống, sự tiếp nối vượt thời gian của nền thanh nhạc chuyên nghiệp Việt Nam.

Sôi động Festival Âm nhạc Quốc tế LangBiang 2026

Sôi động Festival Âm nhạc Quốc tế LangBiang 2026

Tối 14/11, tại Quảng trường Lâm Viên, phường Xuân Hương – Đà Lạt (Lâm Đồng) đã khai mạc Festival Âm nhạc Quốc tế Lang Biang 2026 với chủ đề “Đà Lạt – Hội tụ và thăng hoa”. Sự kiện là dịp kết nối di sản âm nhạc Tây Nguyên với những sắc màu âm nhạc đương đại và quốc tế, góp phần quảng bá hình ảnh Đà Lạt, Lâm Đồng đến bạn bè trong nước và quốc tế.

Nhiều chương trình ý nghĩa hướng đến Ngày Văn hoá Việt Nam

Nhiều chương trình ý nghĩa hướng đến Ngày Văn hoá Việt Nam

Hướng đến Ngày Văn hóa Việt Nam 24/11 lần đầu tiên được tổ chức trên phạm vi cả nước, TP Hồ Chí Minh chuẩn bị chuỗi hoạt động văn hóa, nghệ thuật, thể thao và du lịch phong phú, trải rộng trên địa bàn 168 phường, xã, đặc khu, góp phần tôn vinh bản sắc dân tộc và lan tỏa tinh thần đại đoàn kết.

TP Hồ Chí Minh sẵn sàng cho ngày hội thể thao lớn nhất cả nước

TP Hồ Chí Minh sẵn sàng cho ngày hội thể thao lớn nhất cả nước

Với vai trò là địa phương đăng cai chính Đại hội Thể thao toàn quốc lần thứ X năm 2026, TP Hồ Chí Minh đang tập trung triển khai đồng bộ các phần việc, từ chuẩn bị cơ sở vật chất, địa điểm thi đấu đến hậu cần, giao thông, y tế và bảo đảm an ninh, trật tự (ANTT), nhằm tạo điều kiện tốt nhất cho các đoàn thể thao tham gia tranh tài.

“Miền xa – Miền gần”: Những lát cắt thiên nhiên và đời sống qua hội họa

“Miền xa – Miền gần”: Những lát cắt thiên nhiên và đời sống qua hội họa

Diễn ra từ ngày 14/11 - 15/12 tại Hanoi Aqua Central (Hà Nội), triển lãm “Miền xa – Miền gần” giới thiệu 72 tác phẩm của Nhóm Họa sĩ Mười Bốn. Được hình thành từ những chuyến đi thực tế sáng tác tại nhiều vùng đất, các tác phẩm mang đến những cảm nhận đa dạng về thiên nhiên, con người và đời sống bình dị qua ngôn ngữ hội họa.

Cảnh giác lừa đảo đăng ký vé chương trình Muôn sắc Việt Nam

Cảnh giác lừa đảo đăng ký vé chương trình Muôn sắc Việt Nam

Chương trình nghệ thuật đặc biệt “Muôn sắc Việt Nam” diễn ra tối 24/11, tại Sân vận động quốc gia Mỹ Đình (Hà Nội) đang thu hút sự quan tâm của đông đảo người dân. Lợi dụng nhu cầu đăng ký vé tham dự chương trình, các đối tượng xấu có thể thực hiện hành vi giả mạo, lừa đảo chiếm đoạt tài sản và thông tin cá nhân trên không gian mạng.

Phát huy di sản “Thăng Long Kẻ Nghệ” để phát triển kinh tế sáng tạo

Phát huy di sản “Thăng Long Kẻ Nghệ” để phát triển kinh tế sáng tạo

Trong 16 ngày (13–28/11), với hơn 150 hoạt động tại 5 cụm không gian văn hóa, di sản và sáng tạo của Thủ đô, Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội năm 2026 với chủ đề “Thăng Long Kẻ Nghệ” quy tụ gần 1.000 nghệ nhân, nghệ sĩ, nhà thiết kế, chuyên gia trong nước và quốc tế, trong đó có gần 100 nghệ sĩ quốc tế, người Việt Nam ở nước ngoài đến từ 21 quốc gia.

Thúc đẩy kết nối, xây dựng môi trường văn hóa tích cực tại Hải Phòng

Thúc đẩy kết nối, xây dựng môi trường văn hóa tích cực tại Hải Phòng

11 bộ phim Việt Nam sẽ được trình chiếu tại hai cụm rạp ở Hải Phòng, kết hợp các hoạt động giao lưu với đạo diễn, diễn viên, nhà sản xuất. Đây là hoạt động bên lề hấp dẫn của Diễn đàn điện ảnh “Hải Phòng – Cửa ngõ điện ảnh” do Hiệp hội Xúc tiến phát triển Điện ảnh Việt Nam (VFDA) phối hợp với TP Hải Phòng tổ chức.

Chủ tịch FIFA kỳ vọng gì về U-17 World Cup Qatar 2026

Chủ tịch FIFA kỳ vọng gì về U-17 World Cup Qatar 2026

Chủ tịch Liên đoàn Bóng đá Thế giới (FIFA) Gianni Infantino kỳ vọng Vòng chung kết FIFA U-17 World Cup Qatar 2026 sẽ trở thành ngày hội bóng đá giàu tính cạnh tranh, kết nối các nền bóng đá trên toàn thế giới. 

Hội sách Côn Đảo: Giữ ký ức lịch sử, gieo mầm tri thức

Hội sách Côn Đảo: Giữ ký ức lịch sử, gieo mầm tri thức

Ngày 13/11, Sở Văn hóa và Thể thao (VH-TT) TP Hồ Chí Minh cho biết, Hội sách Côn Đảo lần thứ 2 năm 2026 với chủ đề “Huyền thoại Côn Đảo”. Sự kiện diễn ra từ ngày 19 đến ngày 22/11/2026 tại khu vực Di tích Nhà Công quán và Công viên đường Tôn Đức Thắng, Đặc khu Côn Đảo, TP Hồ Chí Minh.