Lần thử nghiệm mở ra hướng đi mới
Luôn canh cánh trong lòng lời thề trận mạc cùng đồng đội, người sống nhất định phải tìm cách đưa người chết về, Trung tướng Hoàng Khánh Hưng, Chủ tịch Hội Hỗ trợ gia đình liệt sĩ Việt Nam (HTGĐLS) cho hay mỗi hội viên đều tâm niệm tìm kiếm, đưa hài cốt liệt sĩ trở về với gia đình, quê hương là một trong những nhiệm vụ quan trọng.
Theo Trung tướng Hoàng Khánh Hưng, chiến dịch 500 ngày đêm đang được triển khai với quy mô lớn trên cả nước. Bước đầu dù đã có những kết quả hết sức tích cực, song đây chắc chắn sẽ là một cuộc chạy đua với thời gian để hoàn thành mục tiêu tìm kiếm được 7.000 hài cốt liệt sĩ, giám định ADN khoảng 18.000 liệt sĩ.
Hiện nay, để tìm kiếm được 1 hài cốt liệt sĩ cũng rất khó khăn. Chiến tranh lùi xa hơn nửa thế kỷ, địa hình địa vật đã thay đổi hoàn toàn. Các nhân chứng cũng đã tuổi cao sức yếu, nhớ nhớ quên quên. Rồi hài cốt các liệt sĩ cũng đã phai tàn nhiều.
“Bên cạnh các hoạt động tri ân, hội cũng đẩy mạnh hợp tác với các tổ chức quốc tế, chính phủ các nước và tổ chức phi chính phủ nhằm trao đổi thông tin, chia sẻ kinh nghiệm, hỗ trợ xác minh và tìm kiếm hài cốt liệt sĩ”, Trung tướng Hoàng Khánh Hưng cho biết.
Trong hành trình đó, những tài liệu do phía Mỹ lưu giữ trở thành nguồn thông tin đặc biệt giá trị. Nhiều trường đại học, thư viện, bảo tàng của quân đội Mỹ hiện còn lưu giữ tài liệu, chứng tích chiến tranh, sơ đồ, tọa độ các trận đánh... Đây có thể là cơ sở quan trọng phục vụ tìm kiếm hài cốt liệt sĩ, kể cả tại Lào và Campuchia.
Tuy nhiên, việc xác định chính xác vị trí các phần mộ vẫn là bài toán khó. Nói về ứng dụng công nghệ để tìm kiếm hài cốt liệt sĩ, Trung tướng Hoàng Khánh Hưng chia sẻ, chuyến khảo sát của các giáo sư Trường Đại học Georgia (Hoa Kỳ) vào tháng 10/2025 được kỳ vọng mở ra một hướng đi mới. Trong khoảng hai tuần, từ ngày 2 đến 15/10/2025, đoàn phối hợp với Hội HTGĐLS Việt Nam khảo sát tại xã Thu Bồn (tỉnh Quảng Nam cũ) và sân bay Lộc Ninh - Bình Phước.
Đây là lần đầu tiên công nghệ radar xuyên đất (GPR) do các nhà khoa học Đại học Georgia phát triển được thử nghiệm tại Việt Nam trong tìm kiếm hài cốt liệt sĩ.
“Là người từng trực tiếp tham gia tìm kiếm mộ liệt sĩ và tôi nhận thấy việc đào xới dựa vào trí nhớ của nhân chứng mất nhiều thời gian, công sức nhưng hiệu quả không cao. Ứng dụng công nghệ GPR sẽ chuyển từ đào bới cảm tính sang tìm kiếm dựa trên dữ liệu, hiệu quả hơn rất nhiều”, Trung tướng Hoàng Khánh Hưng cho biết.
Rút ngắn thời gian, thu hẹp phạm vi tìm kiếm
Điểm đặc biệt của GPR là khả năng thu thập thông tin dưới lòng đất mà không cần đào bới ngay từ đầu. Thiết bị có thể xuyên sâu tới 25m, phân tích các lớp địa tầng và nhận biết nhiều loại vật liệu như kim loại, xương, gỗ; đồng thời phát hiện bom mìn, vật nổ và dấu tích xương người hoặc động vật đã phân hủy.
Nguyên lý hoạt động của thiết bị là phát sóng điện từ xuống mặt đất, sau đó thu lại tín hiệu phản xạ từ những lớp vật chất khác nhau. Dữ liệu được xử lý thành hình ảnh để chuyên gia phân tích cấu trúc dưới lòng đất, qua đó khoanh vùng những vị trí có dấu hiệu bất thường.
Nói về thực tế thử nghiệm tại Việt Nam, Trung tướng Hoàng Khánh Hưng cho hay, công nghệ này đã cho thấy những tín hiệu đáng chú ý. Tại xã Thu Bồn, radar phát tín hiệu mạnh ở khu vực có lớp đất phủ sâu khoảng 70-80cm.
Tín hiệu sóng dày đặc cho thấy phía dưới có khả năng tồn tại hài cốt. Khi đối chiếu với lời kể của nhân chứng, đoàn khảo sát xác định khu vực này có thể là một mộ tập thể với khoảng 60 hài cốt liệt sĩ. Đáng chú ý, vị trí được radar xác định lệch khoảng 10m so với địa điểm mà các đội quy tập trước đây đã hai lần tổ chức khai quật.
Khảo sát tại sân bay Lộc Ninh, tín hiệu radar lại cho thấy dấu hiệu phân tán, gợi ý khả năng có các mộ đơn nằm rải rác dưới những rãnh nước trong rừng cao su. Đây là khu vực từng không có cây cối nhưng sau hàng chục năm đã được phủ xanh, khiến việc xác định địa hình và vị trí các phần mộ gặp nhiều khó khăn.
Nhờ radar xuyên đất, nhóm chuyên gia có thể xác định rõ hơn độ sâu, độ rộng của hố chôn, thay vì tổ chức đào tìm trên diện rộng. Nếu được ứng dụng phù hợp, phương pháp này có thể giúp các đội quy tập tiết kiệm đáng kể thời gian và nhân lực.
Dẫu vậy, radar xuyên đất mới chỉ là bước đầu. Để “trả lại tên cho người nằm xuống”, các chuyên gia còn phải lấy mẫu đất, xác định dấu vết ADN và đối chiếu với dữ liệu gen của thân nhân. Khoa học không thể thay thế con người trong hành trình ấy, nhưng những công nghệ mới như GPR có thể giúp rút ngắn thời gian, thu hẹp phạm vi tìm kiếm, tăng khả năng xác định chính xác vị trí các phần mộ.
“Đối với chúng tôi, cứ mỗi lần đưa được một đồng đội về với đất mẹ yêu thương là một lần trái tim của chúng tôi đỡ xót xa hơn. Vì trong chiến đấu, chúng tôi đã hứa với nhau người còn sống sẽ đưa người nằm xuống về. Chúng tôi cũng kỳ vọng công nghệ này sẽ được ứng dụng rộng rãi để chiến dịch 500 ngày đêm tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ sẽ đạt được hiệu quả hơn nữa”, Trung tướng Hoàng Khánh Hưng chia sẻ.
