Trách nhiệm người làm báo khi tham gia mạng xã hội

• Khi cái tâm người làm báo chạm tới lòng trắc ẩn
• Cần sự đóng góp có trách nhiệm của đội ngũ những người làm báo

Hội Nhà báo Việt Nam ban hành quy tắc sử dụng mạng xã hội của người làm báo, có hiệu lực thi hành từ ngày 1-1-2019. Dư luận kỳ vọng quy tắc này được đưa vào áp dụng sẽ giúp mỗi nhà báo dựa vào đó để thực hiện tốt chức năng, nhiệm vụ, cũng như xác định rõ hơn trách nhiệm xã hội, nghĩa vụ của mình khi phát ngôn trên mạng xã hội. Các cấp hội nhà báo, các cơ quan báo chí cũng có thêm công cụ để quản lý hội viên, nhà báo của mình khi tham gia mạng xã hội.

Nghề báo là một nghề đặc thù. Đối với nhà báo, ngoài Luật Báo chí đã quy định cơ bản, đầy đủ về hành lang pháp lý, về quyền và nghĩa vụ thì vẫn còn có những điều luật pháp không thể quy định hết được. 

Có những điều luật pháp không cấm nhưng đạo đức thì không cho phép. Đơn cử như có những bình luận, nhận xét trên mạng xã hội chưa thể truy cứu về luật pháp nhưng về đạo đức thì người ta thấy không ổn. Đứng trước một vấn đề, nhà báo có đưa tin hay không đưa tin, đưa tin ở mức độ nào, phân tích khía cạnh nào thường phụ thuộc vào chủ quan của người cầm bút, liên quan trực tiếp đến đạo đức nghề nghiệp của người làm báo. Đó là chưa nói đến chuyện, trong thời gian qua, có những nhà báo đã dùng nghề nghiệp để trục lợi. 

Đã có một số vụ việc đau lòng khi một số cá nhân dùng danh nghĩa nhà báo để "tống tiền". Hoặc có không ít trường hợp làm báo chụp giật theo kiểu "sáng đăng, trưa gặp, chiều gỡ". Tất nhiên, có những vụ việc gỡ bài do đưa thông tin ẩu, sai và chưa được kiểm chứng, song cũng có những trường hợp gỡ bài là do "tiếng gọi từ lợi ích" không chính đáng... 

Điều này cho thấy, ngoài những quy định chung của pháp luật, hoạt động của nhà báo cũng cần phải tuân thủ theo những quy tắc đạo đức nghề nghiệp mang tính đặc thù, có giá trị dẫn dắt lương tâm và trách nhiệm của người cầm bút dù nhà báo đang tác nghiệp thực tế hay tham gia mạng xã hội. 

Đây cũng là lý do mà Hội Nhà báo Việt Nam cho ban hành Quy tắc sử dụng mạng xã hội của người làm báo, quy định rõ những điều nhà báo được làm hoặc không được làm khi tham gia mạng xã hội.

Ảnh minh họa: Các nhà báo đang tác nghiệp.

Theo Hội nhà báo Việt Nam, đối tượng áp dụng Quy tắc này là những người làm báo Việt Nam, bao gồm Hội viên Hội Nhà báo Việt Nam, người đã được cấp thẻ nhà báo; người chưa được cấp thẻ nhà báo nhưng đang làm việc tại các cơ quan báo chí; người hoạt động trong lĩnh vực báo chí nói chung. 

Đáng chú ý, tại Điều 4 của Quy tắc này đã quy định 8 nhóm nội dung gồm những việc/điều người làm báo Việt Nam không được làm khi tham gia mạng xã hội, đó là: Vi phạm các quy định về quản lý, cung cấp, sử dụng thông tin trên mạng; các quy định về bảo mật dữ liệu, tài liệu; quy định về bảo vệ bí mật thông tin riêng, thông tin cá nhân của công dân và các quy định khác của pháp luật. 

Đăng tải, gỡ bài viết, hình ảnh, âm thanh trên mạng xã hội vì mục đích tống tiền hoặc các mục đích không trong sáng khác. Đăng tải các tin, bài, hình ảnh, âm thanh trên mạng xã hội, đưa ra các bình luận, chia sẻ quan điểm cá nhân hoặc trích đăng lại các bài phát biểu, ý kiến trái với đường lối, chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước; trái với nội dung, quan điểm của tác phẩm báo chí mà bản thân người làm báo đó đã viết và đăng tải, trái với quan điểm của cơ quan báo chí nơi mình công tác. 

Bình luận, nhận xét, chia sẻ các thông tin có mục đích kích động, lôi kéo người khác phản ứng tiêu cực về các vấn đề chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội, an ninh, quốc phòng, đối ngoại… có yếu tố phức tạp, nhạy cảm đang cần tạo cách nhìn, thái độ tích cực mang tính xây dựng của cộng đồng và sự đồng thuận xã hội. Sao chép, chia sẻ, phát tán tin, bài, tác phẩm, âm thanh, hình ảnh có được bằng những cách thức không hợp pháp, vi phạm bản quyền. 

Thông tin vụ việc chưa được kiểm chứng, gây hoang mang trong nhân dân, gây thiệt hại cho các hoạt động kinh tế - xã hội, gây khó khăn cho hoạt động của cơ quan nhà nước hoặc người thi hành công vụ. 

Miêu tả thô thiển, phản cảm những hành động dâm ô, tội ác, thông tin không phù hợp với thuần phong mỹ tục, truyền thống văn hóa của dân tộc và đạo đức xã hội. Sử dụng logo, hình ảnh, thông tin dữ liệu của tổ chức Hội Nhà báo Việt Nam; sử dụng danh nghĩa Hội Nhà báo Việt Nam khi tham gia các diễn đàn, trang mạng xã hội khi chưa được phép.

Nhìn vào 8 điều cấm trong Quy tắc sử dụng mạng xã hội của nhà báo cho thấy, thông điệp quan trọng mà Hội Nhà báo Việt Nam nhấn mạnh là người làm báo phải cẩn trọng, chuẩn mực khi phát ngôn trên mạng xã hội. 

Theo lãnh đạo Hội Nhà báo Việt Nam, chuẩn mực trước hết là trung thực, khách quan, công tâm, tôn trọng sự thật. Đưa tin sai, bình luận lệch lạc là không chuẩn mực; theo đuổi mục đích cá nhân, thiếu trách nhiệm với xã hội là không chuẩn mực. Thấy cái sai mà không phê phán lại còn a dua là không chuẩn mực. Thấy cái đúng, cái tốt bị tấn công mà không bảo vệ lại còn châm chọc, dè bỉu là không chuẩn mực. Khách quan, trung thực, tôn trọng sự thật là cốt lõi của đạo đức nghề nghiệp báo chí. 

Đối với nhà báo, phải ý thức được trách nhiệm của mình là tham gia xây dựng đời sống tư tưởng, tinh thần lành mạnh bằng những thông tin lành mạnh. Dù ở bất cứ đâu, sứ mệnh, bổn phận của họ vẫn là người làm báo, người cung cấp thông tin, chính xác, truyền toả cách nhìn, nhận thức đúng đắn cho xã hội. Đó cũng là lý do đòi hỏi phải có sự chuẩn mực, trách nhiệm của người làm báo khi tham gia mạng xã hội. 

Nhà báo Hồ Quang Lợi, Phó Chủ tịch Thường trực Hội nhà báo Việt Nam, Tổng Thư ký Liên đoàn các nhà báo ASEAN: Là người dẫn dắt dư luận, nhà báo phải chuẩn mực khi tham gia mạng xã hội Nhà báo Hồ Quang Lợi, Phó Chủ tịch Thường trực Hội nhà báo Việt Nam. PV: Hội Nhà báo Việt Nam vừa ban hành Quy tắc sử dụng mạng xã hội của người làm báo, có hiệu lực thi hành từ ngày 1-1-2019. Vì sao phải ban hành một quy tắc riêng khi nội dung này đã được đặt ra trong Bộ quy định đạo đức nghề nghiệp của người làm báo do Hội Nhà báo ban hành trước đó, thưa ông? Nhà báo Hồ Quang Lợi: Có thể nói rằng, chưa bao giờ vấn đề đạo đức người làm báo được đặt ra nóng bỏng và gay gắt như hiện nay. Điều này đòi hỏi nhà báo càng phải coi trọng tu dưỡng về đạo đức nghề nghiệp.  Cốt lõi của đạo đức báo chí là sự chính trực, trung thực, khách quan... Do vậy, khi nhà báo viết trên các ấn phẩm chính thức hay khi tham gia mạng xã hội thì vẫn là con người đó, trái tim, khối óc đó, phải luôn luôn bảo vệ các giá trị tốt đẹp, vì lợi ích thiết thân của người dân, lợi ích tối cao của đất nước và dân tộc.  Nói cách khác, dù nhà báo sử dụng mạng xã hội như một "cư dân mạng" thì cộng đồng xã hội dễ hiểu đấy là quan điểm của nhà báo, và ít nhiều mang quan điểm của cơ quan báo chí nơi nhà báo đó đang làm việc. Điều này đòi hỏi nhà báo đưa thông tin, bày tỏ quan điểm trên mạng xã hội cũng cần cẩn trọng, nghiêm túc, chuẩn mực giống như khi tác nghiệp báo chí.  Việc Hội Nhà báo ban hành Quy tắc sử dụng mạng xã hội của người làm báo chính là cụ thể hóa quy định tại Điều 5 của Bộ quy định đạo đức nghề nghiệp của người làm báo đã được Hội ban hành trước đó, theo hướng chỉ rõ những điều nhà báo cần làm và không được làm khi tham gia mạng xã hội.  Đây cũng có thể xem là hành động đi trước một bước khi mà hiện nay, Bộ Thông tin và Truyền thông đang xây dựng Dự thảo về Bộ quy tắc ứng xử của công dân trên mạng xã hội. Nhà báo ngoài tư cách công dân, với chức trách và nhiệm vụ của mình còn là người dẫn dắt và định hướng dư luận nên cần phải nghiêm túc, chuẩn mực trong vấn đề này. PV: Ông nghĩ sao khi có những ý kiến băn khoăn cho rằng, việc ban hành Quy tắc sử dụng mạng xã hội của người làm báo liệu có gì mâu thuẫn hay hạn chế quyền tự do ngôn luận của nhà báo hay không? Nhà báo Hồ Quang Lợi: Tôi cho rằng, quy định này hoàn toàn không hạn chế quyền tự do ngôn luận của nhà báo mà còn khuyến khích các nhà báo tích cực tham gia mạng xã hội với tinh thần nghiêm túc, đấu tranh với cái ác, cái xấu, bất công, thiếu chuẩn mực trong xã hội.  Trong bối cảnh hiệu ứng và sức lan tỏa của mạng xã hội đang rất mạnh mẽ như hiện nay rất cần những tiếng nói chính trực, kịp thời, đúng đắn của các nhà báo.  Thực tế cho thấy, thông tin trên mạng xã hội hiện nay đang rơi vào tình trạng "thực, giả lẫn lộn", cái tốt cũng lan truyền nhanh và cái xấu cũng lây lan một cách chóng mặt. Có những thời điểm, dù thông tin đưa ra không đúng, không chuẩn xác nhưng chỉ một vài giây sau đó, các comment đã ào ào như thác theo khuynh hướng một chiều, gây ảnh hưởng xấu đến xã hội.  Những lúc như thế, rất cần sự tham gia tích cực của những người làm báo với tư cách cá nhân trên mạng xã hội, tạo thành một luồng dư luận đúng để chống lại luồng dư luận không đúng. Với ý nghĩa đó, vai trò, vị trí của các nhà báo trên mạng xã hội cũng rất gần với nhà báo hoạt động trong thực tế. PV: Để một quy định cần thiết không chỉ nằm trên giấy, trong thời gian tới Hội Nhà báo và các cơ quan báo chí cần thực thi thế nào để quy định có thể đi vào cuộc sống, thưa ông? Nhà báo Hồ Quang Lợi: Quy tắc sử dụng mạng xã hội của người làm báo do Hội Nhà báo Việt Nam vừa ban hành đã quy định rất cụ thể, rõ ràng về trách nhiệm của tổ chức và cá nhân trong việc thực thi quy định này. Trong đó, đặc biệt nhấn mạnh các cấp Hội Nhà báo Việt Nam phối hợp với các cơ quan báo chí trong cả nước triển khai, tổ chức thực hiện Quy tắc.  Người đứng đầu các cấp Hội Nhà báo, các cơ quan báo chí có trách nhiệm tổ chức quán triệt và thực hiện Quy tắc; tổ chức kiểm tra, giám sát, đánh giá và kiểm điểm việc thực hiện; đặc biệt là đưa việc thực hiện quy tắc vào tiêu chí để xếp loại thi đua hàng năm.  Các cơ quan báo chí tuyên truyền, phổ biến sâu rộng Quy tắc tới cán bộ, nhân dân để cùng giám sát việc thực hiện ở các cấp; phát hiện, cổ vũ, động viên những tập thể và cá nhân thực hiện tốt; phê phán các tập thể, cá nhân vi phạm.  Ngoài ra, quy tắc này còn có độ mở nhất định cho các cơ quan báo chí, đó là trên cơ sở Quy tắc, căn cứ đặc thù, các cơ quan báo chí có thể xây dựng quy tắc riêng để điều chỉnh hành vi người làm báo thuộc cơ quan mình khi sử dụng mạng xã hội (bao gồm cả những người chưa được cấp thẻ nhà báo; chưa phải là hội viên Hội Nhà báo Việt Nam). PV: Trong trường hợp người làm báo vi phạm các nội dung trong quy tắc này sẽ bị xử lý như thế nào? Nhà báo Hồ Quang Lợi: Người làm báo vi phạm Quy tắc, tùy mức độ sẽ bị nhắc nhở, phê bình công khai trong các cơ quan, đơn vị. Trường hợp vi phạm nghiêm trọng sẽ bị xem xét, xử lý theo Điều lệ Hội Nhà báo Việt Nam và quy định của pháp luật. Hiện nay trên cả nước đã thành lập 258 Hội đồng xử lý vi phạm đạo đức nghề nghiệp. Hội đồng xử lý vi phạm đạo đức nghề nghiệp các cấp của Hội Nhà báo Việt Nam căn cứ vào các quy định của Quy tắc để thực hiện đúng chức trách của mình khi xem xét việc khen thưởng và kỷ luật hội viên, người làm báo. PV: Xin cảm ơn ông về cuộc trò chuyện!