Nhu cầu tất yếu, tiết kiệm chi phí xã hội
Tờ trình về đề nghị tổ chức phiên tòa trực tuyến do Phó Chánh án Thường trực TAND Tối cao Nguyễn Trí Tuệ trình bày cho biết, khi tham gia Hội đồng Chánh án các nước khu vực Châu Á - Thái Bình Dương và Hội đồng Chánh án khu vực ASEAN, Việt Nam cam kết đến năm 2025 hoàn thành việc xây dựng và tổ chức vận hành Tòa án điện tử. Hiện nay, đa số Tòa án các nước khu vực ASEAN đã thực hiện việc xây dựng Tòa án điện tử và tổ chức xét xử trực tuyến (Chỉ còn Việt Nam, Lào, Campuchia và Myanma chưa thực hiện).
Bên cạnh đó, các đạo luật về tố tụng Tư pháp (Bộ luật Tố tụng Hình sự, Bộ luật Tố tụng Dân sự và Luật Tố tụng Hành chính) đã có một số quy định về tố tụng điện tử, tố tụng trực tuyến, tạo cơ sở bước đầu cho việc tổ chức phiên tòa trực tuyến (Ví dụ: Bộ luật Tố tụng Hình sự đã bổ sung nguồn chứng cứ là dữ liệu điện tử; Bộ luật Tố tụng Dân sự và Luật Tố tụng Hành chính đã cho phép thu thập chứng cứ là dữ liệu điện tử, thực hiện các thủ tục tố tụng, tống đạt, thông báo văn bản tố tụng bằng phương tiện điện tử, khởi kiện đến Tòa án qua Cổng thông tin điện tử).
Các đạo luật này cũng cho phép tổ chức phiên tòa ngoài trụ sở Tòa án nhưng phải bảo đảm tính trang nghiêm. Thực tiễn thời gian qua, một số Tòa án khi tổ chức phiên tòa hình sự xét xử vụ án xâm hại tình dục, vụ án tham nhũng và một số vụ án khác có nhiều người tham gia tố tụng đã cho Luật sư, bị hại, người làm chứng… tham gia phiên tòa tại phòng cách ly hoặc phòng khác với sự hỗ trợ của các thiết bị điện tử.
Ngoài ra, TAND Tối cao đã triển khai nhiều hoạt động nhằm từng bước xây dựng Tòa án điện tử, Tòa án số, tiến tới xây dựng và vận hành Tòa án thông minh. Hiện nay, tình hình dịch bệnh COVID-19 diễn biến hết sức phức tạp. Nhiều tỉnh, thành phố phải áp dụng biện pháp cách ly toàn xã hội theo Chỉ thị số 16 của Thủ tướng Chính phủ. Theo đó, hoạt động xét xử của Tòa án cũng bị ảnh hưởng; nhiều vụ án đến hạn nhưng không thể đưa ra xét xử theo quy định; một số vụ án bị kéo dài thời hạn giải quyết do đương sự, bị can, bị cáo đang cư trú hoặc bị tạm giam ở vùng có dịch nên không thể trực tiếp tham gia phiên tòa.
"Từ những phân tích nêu trên, có thể khẳng định tổ chức phiên tòa trực tuyến là nhu cầu, xu hướng tất yếu của hoạt động tư pháp; xét xử trực tuyến nói riêng, tố tụng trực tuyến nói chung phù hợp với chủ trương của Đảng, các nguyên tắc cơ bản và thủ tục tố tụng do pháp luật quy định; phù hợp với thực tiễn; đảm bảo tư pháp không chậm trễ; tiết kiệm chi phí xã hội", Phó Chánh án TAND Tối cao nhấn mạnh.
Nêu ý kiến của Thường trực Ủy ban Tư pháp (UBTP) đối với đề nghị của TAND Tối cao về tổ chức phiên tòa trực tuyến, Chủ nhiệm UBTP Lê Thị Nga đánh giá, đề xuất của TAND Tối cao về tổ chức phiên tòa trực tuyến phù hợp với quan điểm, chủ trương của Đảng về tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin trong hoạt động của Tòa án và nhất trí với một số cơ sở nêu ra trong tờ trình. Nội dung đề xuất của TAND Tối cao đã được Chủ tịch nước đồng ý tại Phiên họp thứ 13, ngày 26/8/2021 của Ban Chỉ đạo Cải cách tư pháp Trung ương.
Tuy nhiên, về thẩm quyền cho phép tổ chức phiên tòa trực tuyến, Thường trực UBTP còn 2 loại ý kiến: Đa số ý kiến tán thành với TAND tối cao, đề nghị UBTVQH xem xét, thống nhất về chủ trương tổ chức phiên tòa trực tuyến. Giao TAND Tối cao chủ trì, phối hợp với Bộ Công an, Viện Kiểm sát nhân dân (VKSND) Tối cao và các cơ quan liên quan nghiên cứu, xây dựng văn bản về tổ chức phiên tòa trực tuyến. Trên cơ sở ý kiến tham gia của các bộ, ngành Trung ương, Chánh án TAND Tối cao ban hành văn bản về tổ chức phiên tòa trực tuyến, bảo đảm phù hợp với quy định của pháp luật.
Giao TAND tối cao chủ trì, phối hợp với Bộ Công an, VKSND Tối cao và các cơ quan liên quan tổ chức triển khai thực hiện văn bản về tổ chức phiên tòa trực tuyến, bảo đảm phù hợp với quy định của pháp luật. Sau 3 năm, kể từ ngày văn bản về tổ chức phiên tòa trực tuyến có hiệc lực thi hành, TAND Tối cao có trách nhiệm tổng kết thực tiễn thi hành và báo cáo UBTVQH xem xét.
Có ý kiến cho rằng, để bảo đảm đầy đủ căn cứ pháp lý, thì nội dung cho phép TAND tối cao tổ chức phiên tòa trực tuyến cần được quy định trong Nghị quyết của Quốc hội (tại Kỳ họp thứ 2, tháng 10/2021).
Cần làm rõ khái niệm "xét xử trực tuyến"
Vấn đề thẩm quyền cho phép tổ chức phiên tòa trực tuyến cũng thu hút sự quan tâm thảo luận của các thành viên UBTVQH và các đại biểu tham dự phiên họp. Luật sư Đỗ ngọc Thịnh, Chủ tịch Liên đoàn Luật sư Việt Nam cho biết, sau khi tham khảo ý kiến của Hiệp hội Luật sư Hoa Kỳ, Đức, Nhật cho thấy các phiên toà xét xử trực tuyến được các nước này cho phép áp dụng đối với cả dân sự, hành chính và hạn chế áp dụng đối với hình sự. "Xét xử trực tuyến trong bối cảnh COVID-19 là hợp lý, tuy nhiên trong điều kiện bình thường, đối với những phiên tòa xét xử hình sự thì nên trực tiếp, vì liên quan quyền con người, không được phép sai số", ông lưu ý.
Bày tỏ ủng hộ quy định tổ chức phiên tòa trực tuyến bởi các cơ sở chính trị, cơ sở pháp lý và cơ sở thực tiễn, phù hợp thông lệ quốc tế và trong bối cảnh dịch bệnh COVID-19, Trung tướng Trần Quốc Tỏ, Ủy viên Trung ương Đảng, Thứ trưởng Bộ Công an nêu rõ, UBTVQH cần có Nghị quyết để giải thích từ ngữ về việc "xét xử trực tuyến", theo đó, xét xử trực tuyến là một trong những hình thức xét xử trực tiếp nhưng có sử dụng công nghệ thông tin.
Giải trình thêm tại phiên họp, Chánh án TAND Tối cao Nguyễn Hòa Bình nhấn mạnh, việc tổ chức phiên toà trực tuyến trước sau gì cũng phải làm và thế giới đã thực hiện từ lâu. Câu chuyện trước mắt là do ảnh hưởng bởi COVID-19, nhiều vụ không tập trung xét xử được nên thúc ép triển khai việc này ở nước ta nhanh hơn. Xét xử trực tiếp là nguyên tắc tư pháp được quy định ở mọi quốc gia, nhưng một nửa thế giới trong khi quy định xét xử trực tiếp thì vẫn quy định xét xử trực tuyến. Vướng ở đây là thẩm quyền giải thích "trực tiếp" hay "trực tuyến" nên TAND Tối cao trình xin ý kiến UBTVQH.
Kết luận nội dung này, Chủ tịch Quốc hội Vương Đình Huệ cho biết, Đảng đoàn Quốc hội sẽ báo cáo, xin ý kiến Bộ Chính trị tại phiên họp tháng 10 trước khi trình Quốc hội quyết định trong Nghị quyết chung của Kỳ họp thứ hai, hoặc bằng một Nghị quyết riêng để TAND Tối cao có cơ sở thực hiện.
