Đã nhiều lần người dân các làng mang đơn cầu cứu lên xã, lên huyện, rồi tỉnh, nhưng bãi rác thành phố đặt ngay tại làng Man vẫn ngày ngày xả nước thải, khói bụi gây ô nhiễm trầm trọng, bóp chết dần cái không khí sống mòn mỏi, nghẹt thở của những người dân nơi đây.
Sống cùng rác
Ngay cuối làng Man, cũng cách đầu làng Gôi chưa đầy 200m, bãi rác chung của thành phố Nam Định trải rộng hơn 30ha do Công ty Môi trường Đô thị Nam Định quản lý như một nỗi ám ảnh ghê gớm với bất cứ ai đặt chân đến nơi này. Trước đây, khi mỗi sáng thức dậy, người dân làng Gôi lại được tận hưởng một bầu không khí trong lành, thoáng đãng, bởi làng nằm khuất sau những rặng cây xanh mát, ngay cạnh một dòng sông nhỏ thơ mộng. Chiều chiều, các bà các cụ, các cháu thiếu nhi tập trung dưới gốc đa đầu làng, cạnh bến nước thân quen để trò chuyện, hóng mát. Nhưng kể từ khi bãi rác mới của thành phố được hình thành thì sinh hoạt của người dân nơi đây hoàn toàn bị đảo lộn chỉ vì... rác.
Mùi hôi thối của đủ thứ rác bốc lên, kèm theo là mùi khét lẹt từ lò đốt rác lúc nào cũng hoạt động hết công suất cả làng lúc nào cũng mù mịt khói bụi. Mỗi khi có cơn gió Nồm Nam thổi tới thì không chỉ dân làng Gôi mà cả các làng lân cận cũng cảm thấy ngột ngạt, khó thở. Nhiều nhà phải lắp cửa kính, đóng kín cả ngày nhưng tình trạng cũng không khá hơn là mấy. Cô Hằng, làng Cư Nhân, cho hay: "Thối không chịu được cháu ạ. Cứ gió chiều nào làng ở chiều đấy phải hứng trọn. Ăn, ngủ, nghỉ không lúc nào là không thấy mùi thối. Nhiều lúc trời nắng, đi làm đồng về mệt, cầm bát cơm lên mà chẳng dám ăn vì bãi rác bốc mùi ghê quá".
Trong 5 năm trở lại đây, khi tình trạng rác thải ngày càng lớn thì bãi rác làng Man cũng trở nên quá tải. Một ngày trung bình có tới trăm lượt xe tải nườm nượp chở rác đi qua. Những ngày nắng nóng, mùi rác bốc lên nồng nặc, cộng với khói bụi mù mịt từ xe tải phả ra khiến dân làng Man gần như nghẹt thở. Theo đó là rác rưởi, bụi bặm bay khắp nơi, phủ đầy sân hè nhà dân. Ngược lại, những ngày mưa, con đường vào làng ổ gà lầy lội, nhớp nháp đầy bùn đất và rác thải hôi thối.
Theo rác là vấn nạn "ruồi tặc" ngang nhiên hoành hành. Ruồi bâu kín sàn nhà, bậu cửa, ruồi đậu trên bàn, trong bếp, nhà vệ sinh, chỗ nào cũng chỉ rặt một màu đen của ruồi. Có khi chỉ cần huơ tay một cái là có thể tóm được chục con ruồi. Mỗi lần ăn cơm quả là cực hình với người dân nơi đây. Có nhà phải dùng đến kế sách đặc biệt là "mắc màn" để ăn cơm thì mới có thể tránh được vấn nạn ruồi.
Việc xả nước thải chưa qua xử lý của bãi rác hiện nay cũng đã làm nguồn nước của các làng xung quanh bị ô nhiễm nghiêm trọng, mạch nước ngầm ở các giếng khoan nước sinh hoạt luôn trong tình trạng đáng báo động về mức độ ô nhiễm và có thể gây bệnh. Hệ thống mương thoát nước đã đen đặc và bốc mùi khó chịu, các ao cá, đồng ruộng của người dân thường xuyên bị nước thải tràn vào làm cá chết nổi lềnh bềnh, lúa thì không phát triển được.
Theo cô Xuân, người làng Man đang làm ruộng cạnh đó cho biết: nước thải từ nhà máy thường xuyên xả ra mương thoát nước rồi tràn vào ruộng lúa, đặc biệt vào những ngày mưa nhiều khiến hơn hai chục mẫu ruộng của cả làng Gôi cũng như xóm 6, làng Man năm ngoái bị ngập úng, mất mùa hoàn toàn. Có ruộng lúa trổ được bông nhưng đến lúc thu hoạch gần như là hạt lép. Ruộng lúa mất mùa, dân không những không được đền bù mà hàng năm vẫn phải đóng thuế, đóng sản phẩm đều đặn.
Chú Huấn, trưởng thôn Gôi bức xúc phản ánh: "Kể từ khi thành phố xây dựng bãi rác thì việc trồng lúa của chúng tôi bị ảnh hưởng nghiêm trọng, năng suất lúa giảm mạnh. Nhiều diện tích đất bị thoái hóa, ô nhiễm không thể tiếp tục trồng lúa được nữa. Năm 2012, gần 5 mẫu ruộng bị mất không. Nước thải tràn hết cánh đồng. Kênh nước tưới tiêu cho cả cánh đồng đã đen kịt, váng đen phủ kín mặt kênh. Nhiều hộ dân có ao nuôi cá là nguồn thu nhập chính, bị nước thải tràn vào làm cá chết sạch, thiệt hại lớn khiến cuộc sống của họ thêm nhiều khó khăn. Dân đã nhiều lần viết đơn lên chính quyền, cả thôn cùng ký nhận vào, nhiều nhà báo cũng đã về tìm hiểu và đưa tin nhưng đến nay, tình trạng ô nhiễm vẫn không hề được quan tâm giải quyết".
Thiệt hại về vật chất là điều đáng nói, nhưng thiệt hại về sức khỏe còn đáng bàn hơn rất nhiều. Trong vài năm trở lại đây, dân làng Gôi thường xuyên mắc các bệnh hô hấp, bệnh mắt và tiêu hóa. Số lượng người bị bệnh ung thư cũng gia tăng đáng kể. Trung bình một năm có một, hai người chết vì những bệnh có liên quan đến đường hô hấp, tiêu hóa. Đỉnh điểm là năm 2012, cả làng khoảng 300 khẩu thì có tới 6-7 người mất vì ung thư, chủ yếu trong độ tuổi trung niên. Chưa có một kết luận chính thức nào về việc những người trong thôn mắc bệnh có liên quan đến vấn đề ô nhiễm từ bãi rác hay không, nhưng nó đã gióng lên một hồi chuông báo động về tình trạng sức khỏe của người dân nơi đây.
Vi phạm trong xử lý rác thải
Theo người dân làng Man, trước đây, đã từng có biên bản họp thỏa thuận giữa dân và các lãnh đạo xã, huyện, lãnh đạo Công ty Môi trường đô thị Nam Định, rằng: Những chất thải rắn sẽ được chôn theo đúng quy cách, còn những rác thải như giấy, nhựa sẽ được đưa vào tái chế để bán ra ngoài thị trường. Tuy nhiên, qua một thời gian tái chế, máy móc, băng chuyền đều đã xuống cấp, công nhân nghỉ việc nhiều nên nhà máy cũng dừng luôn chuyện xử lý và tái chế loại rác thải này và bắt đầu sinh ra... lò đốt.
Rác thải sau khi phân loại xong sẽ được đưa vào ủ để lên men một thời gian sau đó sẽ đưa vào lò đốt. Quá trình ủ chính là quá trình bốc mùi thối nặng nhất, quá trình đốt cũng tạo nên mùi khét và khói bụi không kém. Theo chỉ tiêu nhà máy xử lý rác đặt ra, mỗi ngày công nhân nhà máy sẽ đốt khoảng 10 tấn rác, số còn lại sẽ đem ra ngoài bãi thải chờ tiếp tục xử lý. Nhưng số rác đó chiếm tới hai phần ba lượng rác thải thu về khiến cho tình trạng ô nhiễm càng trở nên trầm trọng.
Về quy cách đào ao, đào hố, xây tường để chứa rác thải cũng đã được quy định rõ bằng văn bản. Mỗi lần rác được đổ xuống hố phải phủ một lớp đất dày 20 phân và chỉ được phép đổ bằng mặt đất, kèm theo đó là hệ thống phun xử lý ruồi muỗi, vi sinh... Hệ thống tường bao quanh bãi rác phải được xây cao 1,5m so với mặt đất nhưng hiện nay có chỗ rác thải đã đổ vượt tường bao khoảng 1,5m, thậm chí tràn cả ra ngoài. Tại khu vực chôn lấp rác thải xuất hiện 16 lỗ xả nước thải có nồng độ ô nhiễm cao và một cống thải ra mương tưới tiêu phục vụ cho sản xuất nông nghiệp của các làng xung quanh.
Theo quy định thì bãi rác làng Man sẽ đóng cửa vào năm 2015 khi đã lấp đầy rác khu vực này. Tuy nhiên, dư luận lại phong phanh rằng, Công ty Môi trường đô thị sẽ tiếp tục mua đất ruộng của các làng xung quanh để mở rộng diện tích của bãi rác. Và như thế, bãi rác sẽ càng gần làng Gôi, làng Man, làng Cỏ hơn, tình trạng ô nhiễm sẽ tiếp tục là vấn đề nan giải nếu như không có biện pháp khắc phục.
Lãnh đạo trốn trách nhiệm?
Bức xúc với tình trạng ô nhiễm do bãi rác thành phố gây nên, dân làng Man và dân làng Gôi đã nhiều lần viết đơn kiến nghị lên xã, huyện, tỉnh nhưng vẫn không có một chính sách nào để cải thiện. Anh Hưng, làng Man cho biết: "Từ năm 2001, sau khi thống nhất quan điểm xây dựng nhà máy xử lý rác ở khu vực này, trả tiền đền bù ruộng cho dân thì bóng dáng cán bộ lãnh đạo của tỉnh, của xã và Công ty Môi trường đô thị Nam Định cũng biệt tăm luôn".
Chú Huấn, trưởng thôn Gôi cho hay: "Chúng tôi đi kiện nhiều lắm rồi chứ, nhưng không ăn thua. Có lần đem đơn kiện lên xã, họ bảo quá thời hạn nên không giải quyết cho, có lần mang đơn lên, họ lại bảo họ không có thẩm quyền, phải đưa lên huyện. Trên huyện cử người về đo đạc mức độ ô nhiễm nguồn nước và công nhận rằng nước thải từ bãi rác là chưa được xử lý nhưng Công ty Môi trường đô thị Nam Định không công nhận sai phạm. Vì thế đến nay vẫn chưa có một chính sách cải thiện nào cũng như đền bù thiệt hại một cách thỏa đáng cho người dân trong thôn".
Chú Huấn còn đưa cho chúng tôi xem biên bản kiểm tra, ghi nhận những vi phạm của Công ty Môi trường đô thị Nam Định trong quá trình xử lý rác thải và những tờ trình, đơn kiện mà chú và những người dân trong thôn đã nhiều lần nhọc nhằn mang đi kiến nghị. Nhưng bao lần đi kiện là bấy nhiêu lần người dân lại mệt mỏi trở về tay không và vẫn ngày ngày phải sống mòn mỏi trong cái không gian bí bách, đặc mùi hôi thối từ cái bãi rác khổng lồ kia.
Người dân làng Gôi, làng Man vẫn đang ngày đêm ngóng chờ sự vào cuộc của các cấp chính quyền địa phương và các cơ quan chức năng để giải quyết tình trạng ô nhiễm môi trường do nhà máy xử lý rác gây ra. Vẫn biết việc tập kết và xử lý rác ở đây là không tránh khỏi để phục vụ việc phát triển kinh tê,ë xã hội của tỉnh nhà, nhưng họ vẫn mong muốn nhà máy rác và các cơ quan chức năng sớm khắc phục được tình trạng ô nhiễm trầm trọng như hiện nay và hỗ trợ thỏa đáng cho những mất mát, thiệt hại mà hàng ngày họ vẫn đang phải gánh chịu, trả lại không khí trong lành, cuộc sống yên bình cho một vùng quê
