Với những người dân Lệ Thuỷ, Tết Nguyên đán hoặc các lễ hội trong năm con em ở xa có thể không về quê, song đến Tết Độc lập thì “Dù ai đi đâu về đâu/ Mồng hai tháng chín cũng mong về nhà/ Về xem lễ hội quê ta/ Dưới sông bơi chải nhà nhà cờ bay…”.
Đầu tháng 8 dương lịch hàng năm, khắp các làng quê ở Lệ Thuỷ đã rộn ràng chuẩn bị cho ngày Tết Độc lập. Tại nhà văn hoá thôn, xóm, nhiều trục đường đèn thắp sáng đêm để nơi trai tráng trong làng tập đua bơi, đánh vòng loại bóng chuyền, bóng đá, văn nghệ… Những lễ hội độc đáo, những nghi thức văn hóa tâm linh báo công, báo hiếu với gia tộc tổ tiên, giáo dục truyền thống cách mạng được người dân tổ chức vào dịp này.
Trước Tết Độc lập ít ngày, người dân Lệ Thuỷ ở khắp mọi miền Tổ quốc hầu hết đều thu xếp công việc để kịp bắt xe, bắt tàu về quê đón tết. Về quê dịp Tết Độc lập như một tín ngưỡng tâm linh của người Lệ Thuỷ, Quảng Bình.
Sáng mồng 2/9, khi trời còn chưa sáng, nghe tiếng gà gáy hay đồng hồ báo thức, thì các làng ở Lệ Thuỷ đều đỏ đèn. Mọi người tất bật, háo hức khi lễ Tết Độc lập chính thức bắt đầu.
Trước Tết Độc lập cả tháng, ai đến Lệ Thủy đều bất ngờ trước sự chuẩn bị đón tết của bà con nơi đây. Con em địa phương đi làm ăn xa thường gom góp tiền gửi về quê để người làng đóng thuyền, hay để phục vụ trai bơi tập chèo. Người làng thì có gì góp nấy, người góp tiền, người góp gạo, con heo, con gà, buồng chuối, cân cam… để chung sức lo việc làng. Chúng tôi có cảm giác, ai là người Lệ Thuỷ trong dịp này họ cũng đều muốn làm một việc gì đó gắn với Tết Độc lập của quê hương.
Anh Võ Quốc Toàn công tác ở sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Quảng Trị (một người con Lệ Thuỷ) cho biết, trước Tết Độc lập ít ngày, bà con ở Lệ Thủy quét dọn đường làng, ngõ xóm để đón con em ở xa. Nhà nhà đều treo cờ đỏ sao vàng tung bay trước hiên nhà. Nhiều nhà đồ xôi nếp mới, làm gà, mua sắm mâm hoa quả làm sạch sẽ tinh tươm đặt lên bàn thờ, thắp nhang tưởng nhớ công ơn trời biển của Bác Hồ và các anh hùng, liệt sĩ đã hi sinh để đất nước có ngày Tết Độc lập, bày tỏ lòng biết ơn công lao của tổ tiên, cha mẹ. Sau đó mọi người kéo nhau về hai bên dòng sông Kiến Giang thơ mộng xem lễ hội đua thuyền, một lễ hội có từ 500 năm trước.
Được biết, lúc còn sống, Đại tướng Võ Nguyên Giáp cũng đã nhiều lần về thăm quê hương Lệ Thủy vào dịp Tết Độc lập. Về quê, Đại tướng đi thắp hương tưởng nhớ ông bà tổ tiên, sau đó đến thăm người làng, người xóm, động viên bà con lao động, sản xuất, đoàn kết thương yêu nhau…
Sáng ngày 2/9, Đại tướng Võ Nguyên Giáp ra bờ sông theo dõi lễ hội đua thuyền của quê hương trên dòng sông Kiến Giang. Sông Kiến Giang chảy qua sau lưng nhà Đại tướng Võ Nguyên Giáp, khúc hát sông quê này là nơi ghi dấu bao nhiêu kỷ niệm êm đềm tuổi thơ của Đại tướng.
Còn nhớ, mỗi lần về thăm quê, khi xe đến đầu làng, Đại tướng Võ Nguyên Giáp thường nói lái xe cho ông xuống đi bộ. Đại tướng nắm tay người già, xoa đầu con trẻ, bắt tay mọi người rồi ân cần thăm hỏi từng gia đình bà con lối xóm; căn dặn mọi người sống hòa thuận, chăm chỉ làm ăn, gắng sức xây dựng quê hương giàu đẹp. Người làng An Xá bảo: Trải qua bao năm tháng sống xa quê lo việc nước nhưng khi còn sống Đại tướng Võ Nguyên Giáp vẫn nhớ như in những kỷ niệm tuổi thơ bên dòng Kiến Giang.
Sáng mồng 2/9, sau bữa ăn sáng ấm cúng, người quê Lệ Thuỷ đều đổ về hai bên bờ sông Kiến Giang để xem, reo hò, cổ vũ lễ hội đua thuyền của quê hương. Từ thế kỷ thứ XV, khi miêu tả về quê hương mình, về dòng Bình Giang tức sông Kiến Giang ngày nay và nói về lễ hội đua thuyền, tiến sĩ đời nhà Mạc là Dương Văn An đã ca ngợi về lễ hội đua thuyền trong “Ô châu cận lục”, ông viết “Sang xuân mở hội đua thuyền với nhiều trai thanh gái lịch”.
Lễ hội đua thuyền Lệ Thuỷ được tổ chức lớn nhất, quy mô nhất phải kể đến dịp bắt đầu ngày 2/9/1946, khi Lệ Thủy tổ chức mừng Tết Độc lập, cách mạng thành công. Từ đó đến nay, vào dịp 2/9 lễ hội đua thuyền được tổ chức hàng năm. Lễ hội đua thuyền Lệ Thuỷ, Quảng Bình được công nhận là Di sản phi vật thể quốc gia và được xem là một trong những lễ hội đua thuyền độc đáo nhất cả nước.
Lễ hội đua thuyền ở Lệ Thuỷ ngày một quy mô, đông vui, náo nhiệt hơn. Nhiều làng, xã ở Lệ Thuỷ đều có một thuyền đua nam gọi là đội “Thuyền bơi” và một đội nữ bằng chèo tay, gọi là “Đò đua”. “Thuyền đua” và “Đò đua” nói lên sự tranh tài bình đẳng giữa nam và nữ trong môn thể thao truyền thống.
Một số người quê ở Lệ Thuỷ cho biết, thường thì để kiểm tra tốc độ thuyền người ta đứng trên bờ để xem thuyền đi “ốp 3” hay “ốp 4”. Có nghĩa là, mỗi nhịp bơi, mái chầm xuống nước của trai bơi ngồi cặp trước đẩy ra sau cũng là điểm của mái chầm người thứ 3 hoặc người thứ 4 đưa xuống nước. Tốc độ của thuyền đi “ốp 4” chắc chắn sẽ nhanh hơn thuyền đi “ốp 3”. Nhưng thuyền đi “ốp 3” hay “ốp 4” không phải do trai bơi quyết định mà do kỹ thuật của thợ đóng thuyền. Đóng được thuyền đi “ốp 4” phải là những thợ giỏi, có kinh nghiệm lâu năm.
Mỗi thuyền đua có tổng cộng khoảng 30 người gồm 13 cặp thanh niên trai tráng, ngoài ra còn có người đánh mõ, người tát nước, lái chính 2 người và lái đề 1 người (gọi là bộ phách lái). Thành tích của mỗi thuyền không chỉ tùy thuộc vào sức khỏe của các trai chèo mà còn tùy thuộc vào bộ phách lái để điều khiển thuyền. Những năm gần đây, đời sống ngày một hiện đại nên việc đóng thuyền đua và một số kỹ thuật đua thuyền cũng có sự thay đổi.
Khi tiếng hiệu lệnh đua nổi lên, hàng chục con thuyền tranh tài trên sông Kiến Giang, còn hai bên bờ sông hàng chục ngàn người dân hò reo cổ vũ cho các đội đua của làng mình. Có thể nói ít có lễ hội đua thuyền nào ở nước ta lại thu hút đông đảo người xem, cổ vũ như đua thuyền ở Lệ Thủy, có năm đua thuyền đã thu hút cả hàng chục vạn người xem.
Lễ hội đua thuyền Lệ Thuỷ năm nay có sự góp mặt của 8 thuyền đua nữ, 21 thuyền bơi nam, với hơn 1.000 vận động viên. Kết thúc giải, tại Hạng A, Ban tổ chức đã trao giải Nhất cho đội thuyền bơi Xuân Thủy, giải Nhì đội thuyền bơi Phú Thọ, giải Ba đội thuyền bơi Thượng Giang. Ở hạng B, đội thuyền bơi Văn Xá giành giải Nhất, đội thuyền bơi Lộc Hạ giải Nhì và giải Ba thuộc về đội thuyền bơi Lộc An. Ở nội dung thuyền đua nữ, giải Nhất thuộc về đội thuyền đua Tuy Lộc, giải Nhì đội thuyền đua Phú Thọ và đội thuyền đua An Xá giành giải Ba. Ban tổ chức cũng trao giải Nhất toàn đoàn cho đội đua, bơi Phú Thọ.
