Ngay từ khi hình thành, Phố Hiến đã mang diện mạo của một đô thị kinh tế với kết cấu là một bến cảng sông gần cửa biển (thời kỳ đó đồng bằng Bắc bộ còn chưa được mở rộng bởi phù sa sông ngòi như ngày nay) với một tập hợp chợ, các phường hội nghề và những phố buôn bán nơi đặt nhiều thương điếm của người nước ngoài. Phố Hiến từ đó được hình thành như một đô thị nhiều quốc tịch; một cộng đồng dân cư tứ xứ trong đó bên cạnh người Việt còn có người Hoa, người Nhật, Xiêm La (Thái Lan), Bồ Ðào Nha, Hà Lan, Anh, Pháp...
Sử sách ghi lại vào thời gian này có rất nhiều thương nhân phương Tây muốn mở rộng thị trường vào miền Bắc Việt Nam. Thời gian đầu họ chọn Vân Đồn (vịnh Hạ Long) để làm nơi kinh doanh buôn bán, nhưng nơi đó xa kinh kỳ nên các lái thương tìm dần vào thành Thăng Long tìm kiếm cơ hội xây dựng cơ nghiệp. Tuy nhiên, khi người nước ngoài vào kinh đô ngày càng nhiều thì họ lại càng lo sợ gián điệp Chúa Trịnh giám sát và thậm chí ngăn cản tự do đi lại và buôn bán của ngoại kiều ở đây, nên các thương lái lại lên đường tìm địa điểm mới. Họ chuyển dần xuống đất Hiến Nam sau gọi là Phố Hiến. Và rất nhanh chóng sau đó, thương nhân phương Tây cùng người Nhật Bản và người Hoa ganh đua xây dựng cơ đồ, mở rộng bến cảng và phố, chợ cùng nhiều dãy nhà kho lớn để làm nơi cập bến của hàng vạn thuyền buôn lớn nhỏ khắp nơi. Họ đã biến Phố Hiến từ một làng chài nhỏ bé nên chốn phồn hoa đô hội tấp nập kẻ mua người bán.
Thế mà, trải qua vài trăm năm thăng trầm "vật đổi sao dời" phù sa bồi đắp và dòng Hồng Hà lùi xa, đến nay vị trí thương cảng của Phố Hiến xưa không còn nữa. Có lẽ ai đã từng ra thăm phố cổ Hà Nội hay đến Hội An đều không khỏi bâng khuâng khi về Phố Hiến, những dấu tích của thương cảng quốc tế lừng danh một thời đến nay gần như biến mất. Hàng trăm năm dâu bể với những biến cố của lịch sử đã khiến khu phố này phai tàn hẳn. Đến khi Hưng Yên được tách ra từ tỉnh Hải Hưng (sau ba mươi năm sáp nhập với Hải Dương) với những cuộc "đại phẫu" diễn ra liên tục đã khiến những nét rêu phong của Phố Hiến một thời càng không còn nữa.
'Ðông Ðô Hội Quảng', hiện tọa lạc ở phường Hồng Châu, là một minh chứng nơi hội họp của các thương nhân nước ngoài, chủ yếu là người Hoa. 'Ðông Ðô Hội Quảng' được khởi dựng từ năm 1590, toàn bộ nguyên vật liệu và đồ tế khí được vận chuyển từ ba tỉnh: Quảng Ðông, Quảng Tây, Phúc Kiến của Trung Quốc sang bằng đường biển và được 14 dòng họ người Hoa, cùng người dân Việt phố Hiến xây dựng nên.
Chùa Hiến (Thiên Ứng tự) tọa lạc trên đường Phố Hiến, phường Hồng Châu. Tương truyền do Tô Hiến Thành - quan đại thần nhà Lý hưng công xây dựng từ đời nhà Trần, đến năm 1709 được trùng tu lại. Ðặc biệt, chùa Hiến còn có hai tấm bia đã lưu giữ nhiều tư liệu lịch sử nói lên quá trình tụ cư của thương cảng Phố Hiến. Sân chùa có cây nhãn 'tiến' (nhãn tiến vua) tuổi thọ hơn 300 năm.
Ngoài chùa Hiến, còn có chùa Chuông (Kim Chung tự), tọa lạc tại thôn Nhân Dục, phường Hiến Nam. Chùa được xây dựng từ đời nhà Lê năm 1702, đến năm 1707 được trùng tu và có quy mô hoàn chỉnh cho đến ngày nay. Tương truyền, vào một năm đại hồng thủy, có một quả chuông vàng để trên một bè trôi dạt vào bãi sông thôn Nhân Dục. Các nơi đua nhau ra kéo chuông về địa phương mình nhưng không được. Chỉ khi các bô lão thôn Nhân Dục ra kéo mới được chuông. Dân làng đã đóng góp công sức dựng nên chùa, xây gác chuông... Mỗi lần chuông đánh lên, tiếng chuông vang xa cả vạn dặm...
Ðền Mẫu được xây dựng vào thời Trần Nhân Tông (1279), nằm ven hồ Bán Nguyệt, phong cảnh hữu tình. Ðền thờ bà Dương Quý Phi, thời nhà Tống Trung Quốc. Theo 'Ðại Nam nhất thống chí', bà Quý Phi họ Dương là người đã tuẫn tiết để giữ lòng chung thủy với vua và trung thành với nước. Người đời ở đây tán xưng là Dương thiên mẫu. Ðền Mẫu rất linh thiêng và đã được trùng tu nhiều lần với kiểu kiến trúc chồng diêm hai tầng, tám mái, cửa xây vòm cuốn, có một cửa chính và hai cửa phụ, quy mô như ngày nay.
Ðền Thiên Hậu nằm trên đường Trưng Trắc, phường Quang Trung, do 40 dòng họ người Hoa ở Quảng Ðông, Quảng Tây, Phúc Kiến quyên góp tiền bạc xây vào năm 1640. Ðền thờ bà Lâm Tức Mạc - một vị thần biển có công giúp dân giúp nước. Ðền Thiên Hậu là một công trình mang đậm nét kiến trúc Trung Hoa, ở các hạng mục như tam quan, nhà tế, mái đền, đao góc và kết cấu các vì kèo...
Hồ Bán Nguyệt là một nét đặc trưng cho đô thị Phố Hiến. Hồ cong hình trăng khuyết, đây là khúc bỏ lại của sông Hồng khi đổi dòng. Phong cảnh hồ thật hữu tình, mặt nước luôn trong xanh, phẳng lặng. Bên hồ cây xanh râm mát. Một bên là phố Nguyệt Hồ, một bên là đê sông Hồng.
Đó là những gì còn lại ở Phố Hiến ngày nay.
Về ẩm thực thì ngoài các món cổ truyền còn lại như ếch om Phượng Tường, tương bần, bún thang, bánh dày làng Gầu, chả gà Tiểu Quan thì nhãn lồng được ví như là một đặc sản quý bởi tuy cả tỉnh trồng nhãn, song tập trung chủ yếu vẫn ở ven đê từ Đằng Châu, Xích Đằng (Phố Hiến) đến cửa sông Luộc.
Tôi còn nhớ mãi lần đầu tiên chạy xe về Hưng Yên, đến trung tâm thành phố hỏi thăm một cụ ông đang ngồi hút thuốc lào vệ đường "bác ơi Phố Hiến đi đằng nào ạ?", cụ chỉ tay "đi hết phố lớn kia kìa rồi lên đê, rẽ trái là Phố Hiến đấy".
Phố Hiến hiện ra hoàn toàn khác những gì trong tưởng tượng, từ đường chính trung tâm Hưng Yên rộng rãi đi qua khu phố cũ nhỏ hơn chen người lấn xe đông đúc và hao hao Hà Nội, leo lên con dốc hẹp và rẽ trái là... Phố Hiến, một đường mòn nhỏ men theo đê và một phố hẹp (đúng hơn là ngõ) nữa cắt ngang đó, tất cả còn vậy thôi...
Không còn một ngôi nhà nguyên vẹn nào, thậm chí cảnh vật xung quanh, để có thể gợi lại không gian một thời sôi nổi. Tôi vội tấp xe vào góc đường tránh chiếc công nông tự chế đi ngược chiều, nhân tiện xuống thả bộ ngó nghiêng. Vừa đi được vài bước thì có tiếng một chị phụ nữ gọi lại "chú ơi chú để xe ở cửa nhà tôi rồi", thôi thì quay lại tiện đường bắt chuyện "chị ơi Phố Hiến ở đây đấy ạ?".
"Đây này chú này, chú đang ở phố chính đấy, chú từ Hà Nội về chơi hả, ở đây nhiều khách đến thăm xong rồi đi ngay vì chẳng còn gì sất. Chú đi dọc phố bé này lát nữa là ra đường lớn thôi. Đi tìm gì mà ăn đi chú ạ, đặc sản thì còn đấy". Nhưng đặc sản không bán ở Phố Hiến, đồ ăn cổ càng không, chạy xe ngược lại Hưng Yên thì có, nhưng là gà chọi rán, cá sông nướng, vịt nấu măng kèm lòng xào, cơm rang trứng, và phở bò...
Trời đã về chiều đầu mùa đông tối nhanh, tôi gọi nhanh mẩu bánh mỳ kẹp trứng rồi mang ra hàng trà đá hóng chuyện. "Chú biết không, Hưng Yên ngày xưa đẹp lắm, ngày ấy thời tôi còn là Hải Hưng cơ ạ", bà cụ vẫn nhai trầu vừa kể "ngày ấy nhà tôi ở mãi góc kia kìa ngay gần dốc đê ấy, phố (Hiến) đấy, chỗ ấy tấp nập xe đạp xe hàng suốt cả ngày nhưng mà chúng tôi nào là lo lúa, lo làng, rồi về nhanh về nhà chợ búa cơm nước cho con, ngày xưa chúng tôi đẻ chục đứa chứ không nhàn như các anh chị bây giờ ạ, thế mà vẫn nuôi đủ, lo ăn lo học lại việc nước việc làng và chiến tranh nữa chứ..", cụ bà kể một mạch không nghỉ "Nhưng mà nói thật chú biết, không mấy ai thời chúng tôi ngày ấy nhớ ra Phố Hiến đâu chú ạ, chúng tôi cứ ở thôi, nhà cũ thì sửa lại, sửa mãi không nổi thì phải xây thành nhà mới, ấy mà là còn có tiền xây mới, chứ không thì cơi nới chú ạ. Đến khi hòa bình rồi thì lại qua cái thời chạy ăn từng bữa (thời bao cấp) nhà nghèo đông con càng nặng gánh, nuôi nổi đám con lớn lên dựng vợ gả chồng xong chả biết ở đâu, lại chui vào cái nhà cũ chia năm chia bảy ra. Gần đây tụi nó lớn lên đi ra Hà Nội, đi Tây đi Hàn thì xóm mới vắng đi thế này đấy chú ạ".
Tôi cũng chỉ kịp nghe đến đó vì tiếng ồn ào ngoài phố nơi các bạn trẻ đến giờ đi chơi đầu tối chen vào, những người khác lại vội vã về nhà sau ngày làm việc, tiếng rao hàng, tiếng xe tải bắt đầu chuyên chở vật liệu xây dựng ào qua.
Tôi cũng phải vội về nhà sau một ngày tìm Phố Hiến, giá như vẫn còn lại chút gì như trong tưởng tượng nhỉ...
