Viện Hàn lâm Khoa học Hoàng gia Thụy Điển ngày 7/10 công bố trao Nobel Hóa học 2026 cho hai nhà khoa học Henri B. Kagan (Đại học Paris-Sud, Pháp) và Kenso Soai (Đại học Khoa học Tokyo, Nhật Bản) vì những khám phá về các hiệu ứng phi tuyến và quá trình tự xúc tác trong tổng hợp hữu cơ bất đối xứng.
Theo Ủy ban Nobel, công trình của hai nhà khoa học đã góp phần giải đáp một bí ẩn tồn tại hơn một thế kỷ trong hóa học, đó là vì sao sự sống lại ưu tiên một trong hai dạng phân tử là ảnh gương của nhau, hay còn gọi là tính đồng phân lập thể.
Một số phân tử, trong đó có amino acid, tồn tại dưới hai dạng là ảnh gương của nhau. Tương tự bàn tay trái và bàn tay phải, hai dạng này có cấu trúc đối xứng nhưng không thể chồng khít lên nhau. Đáng chú ý, các sinh vật sống hầu như chỉ sử dụng một dạng amino acid trong quá trình hình thành protein.
Trong nhiều thập kỷ, các nhà hóa học gặp khó khăn trong việc lý giải cách một dạng phân tử có thể chiếm ưu thế một cách tự nhiên. Khi thực hiện những phản ứng có khả năng tạo ra hai dạng ảnh gương, họ thường thu được hai dạng với tỷ lệ gần như ngang nhau.
“Henri Kagan và Kenso Soai đã đưa ra lời giải cho bí ẩn hóa học tồn tại suốt hơn một thế kỷ: Làm thế nào tính đồng phân lập thể lại xuất hiện tự phát? Những phản ứng hóa học mà họ phát triển thực sự đáng kinh ngạc”, Heiner Linke, Chủ tịch Ủy ban Nobel Hóa học, cho biết.
Năm 1986, Henri B. Kagan thực hiện bước đột phá khi phát hiện một phương thức mới để điều khiển các phản ứng hóa học, cho phép tạo ra sự dư thừa đáng kể của một dạng phân tử so với dạng còn lại.
Kenso Soai tiếp tục phát triển hướng nghiên cứu này. Năm 1995, ông công bố phản ứng hóa học đầu tiên có tiềm năng tạo ra tính đồng phân lập thể. Đến năm 2003, Soai đạt được kết quả mang tính bước ngoặt khi tạo ra một phản ứng trong đó chỉ hình thành một trong hai dạng ảnh gương có thể có.
Ủy ban Nobel đánh giá những phát hiện của Kagan và Soai đã mở ra hiểu biết quan trọng về cách tính đồng phân lập thể có thể xuất hiện và có ý nghĩa đặc biệt đối với lĩnh vực tổng hợp hóa chất, nhất là thiết kế các phản ứng phục vụ sản xuất dược phẩm.
