Những chuyện lạ trong biệt phủ của Tổng đốc Vi Văn Định ở Lạng Sơn

Kỳ bí "giếng thần"

Bản Chu cách thành phố Lạng Sơn chừng 50 cây số. Vào đây, phải qua những con đường ngoằn nghèo, u tịch, mươn mướt màu xanh của ngô, của cây thuốc lá. Người Tày, người Nùng làm nông nghiệp trên những bãi bồi của con sông Kỳ Cùng, con sông ngược đời chảy sang Trung Quốc. Bản Chu nằm giữa những dãy núi xanh nhức mắt hệt như đứa trẻ nằm trong tay mẹ.

Ông Nguyễn Quang Huynh, nguyên Tổng biên tập Tạp chí Văn nghệ Xứ Lạng là người cả đời gắn bó với miền quan tái thơ mộng này. Những năm theo nghiệp báo nghiệp văn, ông Huynh đã dày công nghiên cứu, tìm hiểu về mảnh đất, con người quê hương mình. Tuy nhiên, cho đến tận bây giờ, dù đã có cả trăm chuyến đi, nhưng mỗi khi nhắc tới địa danh Bản Chu, ông vẫn thấy rộn ràng hứng khởi. Ông bảo, lạ lắm, mỗi khi đặt chân tới đất ấy, tự dưng thấy tâm hồn nhẹ bẫng, lâng lâng như bước vào thế giới của người xưa với bao huyền tích, kỳ tích oai hùng. Ông Huynh bảo, có một điều lý thú là ở nơi địa linh đó vẫn tồn tại một chứng tích lạ kỳ ấy là giếng nước "thần" mà người xưa kỳ công xây dựng.

Bản Chu đang mua thu hoạch thuốc lá. Những giàn phơi lá thuốc óng ả, tỏa hương ngào ngạt. Cây thuốc lá ở đây cũng nổi tiếng là thơm, là đượm. Nhà ông Nông Văn Kê, Trưởng thôn Bản Chu A cũng đầy ngập những nẹp thuốc lá, hương vị đặc quánh, ngất ngây. Đang tất bật với việc đóng hàng thế nhưng hỏi chuyện người xưa, chuyện giếng cổ kỳ bí, ông Kê vội vã ngừng tay, hồ hởi tiếp chuyện.

Theo ông Kê thì tuy ở ngay cạnh con sông Kỳ Cùng thế nhưng khi chưa có "công nghệ giếng khoan" thì việc tìm nguồn nước sạch với dân Bản Chu vô cùng khó khăn. Nhiều hộ gia đình cố công khoét sâu vào lòng đất cả mấy chục mét mà vẫn thấy đất đá khô khốc, không thấy dấu hiệu của nước ngầm. Nhiều hộ thấy mạch nước nhưng chỉ dùng được ít ngày là đất sụp, cát rơi không thể nào dùng được. Bởi thế, sự xuất hiện và trường tồn của giếng cổ trên khiến dân làng thấy lạ. Tuy nhiên, sự trường tồn đó vẫn chưa khiến mọi người dành cho giếng nước độc đáo này sự tôn kính.

Theo ông Kê thì giếng cổ trên tính đến nay đã có tuổi thọ hơn 100 năm, chính xác là vào năm 1910, theo con số ghi trên thành giếng. Theo người già trong bản kể lại thì giếng này được đào từ đời ông Vi Văn Lý, cha của Tổng đốc Vi Văn Định. Và, để phát hiện ra mó nước vô biên này, tiền nhân đã phải dùng đến tài nghệ của những bậc thầy phong thủy. Theo đó, nếu Bản Chu được gọi là mảnh đất hình rồng thì giếng nước trên được đào ở đúng mắt rồng. Bởi thế, không như nhiều giếng khơi phải nối dây múc gầu khác, "giếng thần" này nước tự chảy. Dân Bản Chu chỉ việc mang gầu, bắng đến hứng. Theo ông Kê thì ngày trước, nước giếng ào ạt, tuôn chảy chẳng khác gì suối, đủ dùng cho cả mấy trăm hộ trong vùng.

Điều đặc biệt hơn, dù nước sông Kỳ Cùng có đục ngầu bởi lũ nhưng nước trong giếng thì vẫn một màu trong vắt. Nước giếng ngọt, mát lịm, đã dùng thử một lần thì phát nghiện, không thể nào quên. Chính thế mới có chuyện, ở Bản Chu, nhiều người có việc phải rời bản vài ngày, nhiều thứ họ có thể quên, nhưng nước "giếng thần" thì thế nào cũng nhớ mang theo. Dân Bản Chu bảo, uống nước nơi khác, kể cả những thứ nước đóng chai, tiệt trùng bằng công nghệ hiện đại vẫn thấy nhạt miệng thế nào. Bởi thế, dù đi đâu thì cứ mang nước ở giếng thần quê nhà, như bùa hộ mệnh theo mình.

Thời gian gần đây, người ta rộ đồn, nước "giếng thần" có khả năng chữa bệnh. Tin đồn này khởi thủy từ việc một người dân trong bản phải xuống bệnh viện tỉnh điều trị một chứng bệnh bất thường. Nằm vật vã ở bệnh viện gần chục ngày trời mà bệnh tình vẫn không thuyên giảm dù được các bác sĩ tận tình cứu chữa. Khi bệnh nhân trên đã được người nhà tính chuyển về bệnh viện Trung ương thì chuyện bất ngờ đã xảy ra: Một người thân ra chăm bệnh nhân có mang theo một can nước mát lạnh. Thấy đồng hương có mang theo "bảo vật quê nhà", người mang trọng bệnh đã lấy dùng. Lạ kỳ thay, chỉ vài ngày dùng nước đó, người bệnh thấy lòng mình nhẹ nhõm, bệnh tật tiêu tán hệt như có phép màu. Ông Kê bảo, có thể chuyện đó là sự trùng hợp ngẫu nhiên, nhưng cũng có thể nước giếng có chất khắc chế hoặc tiêu diệt chứng bệnh kia nên mới xảy ra chuyện diệu kỳ.

Chừng 3 năm nay, "giếng thần" có nguy cơ cạn kiệt. Ông Kê cho hay, chuyện này khiến dân bản ông thực sự lo lắng. Chuyện không ai muốn này bắt đầu từ khi một tổ chức phi chính phủ tìm đến bản để thực hiện một dự án về nước sạch. Thấy "giếng thần" có nguồn nước trong vắt, ngọt lành nên họ đã gia cố, xây kín xung quanh. Lạ kỳ thay, từ dạo đó, mạch nước trong giếng bỗng dưng yếu hẳn. Dân Bản Chu truyền tai nhau rằng, có lẽ tại việc xây cất đã động đến "thánh thần" nên "ngài" giận, không cho nguồn nước dạt dào như trước nữa.

Nơi giấu của?

Dấu tích của dinh thự Tổng đốc Vi Văn Định giờ chẳng còn gì nhiều ngoài những chiếc cổng dẫn vào khu dinh thự cũ được xây cầu kỳ bằng gạch nung. Những chiếc cổng này là những kiệt tác của kiến trúc bởi sự cổ kính, bởi những chi tiết mang đầy sắc thái tín ngưỡng. Cổng ngoài cùng được xây dựng kiên cố như cổng thành, cổng ở giữa (có lẽ là cổng chính) được xây dựng công phu, với những mái cong hình rồng bay lên. Cổng trong cùng nhỏ nhất nhưng vẫn có những họa tiết cầu kỳ. Ông Vi Văn Hoạt, Trưởng thôn Bản Chu B kể rằng, theo những câu chuyện của người già trong bản thì trước đây, tại 3 chiếc cổng này đều có treo những chiếc trống lớn. Khách đến dinh tổng đốc thì vào đến cổng nào đều được lính canh đánh trống báo hiệu ở cổng đó.

Khi trò chuyện với chúng tôi, ông Nguyễn Hữu Hào, Trưởng phòng Văn hóa huyện Lộc Bình kể, khi chiến tranh biên giới nổ ra, ông đang làm giáo viên ở Khuất Xá, cách dinh tổng đốc không xa. Ngày ấy, pháo giặc nã vào dinh bởi nghi đó là nơi trú ẩn của bộ đội. Tuy nhiên, sức công phá của pháo chỉ làm dinh bị hư hỏng chứ không sụp đổ hoàn toàn. Sở dĩ dinh thự của tổng đốc biến mất như hiện nay là bởi nguyên do khác. Theo ông Hào, trước đây, khi chiến tranh kết thúc, dân trong vùng đã rộ lên tin đồn, trong gạch xây tường của dinh thự và tường quanh khuôn viên có giấu vàng bạc, châu báu. Bởi thế, khi không có ai trông nom, người ta đã tranh nhau vào cậy tường lấy gạch.

Theo ông Hào thì hiện tại, ở Bản Chu vẫn còn 2 hộ gia đình đã xây dựng nhà cửa dựa trên hai bức tường khuôn viên cũ của nhà tổng đốc. Hai hộ dân này đã coi "chiến lợi phẩm" đó không khác gì báu vật. Và, đến giờ, những người tin rằng gạch xây tường nhà tổng đốc họ Vi là nơi giấu của vẫn rình mò để cậy những viên gạch còn xót lại ấy.

Lầu cũ lâu đài bóng tịch dương

Ông Vi Văn Hoạt, Trưởng thôn Bản Chu B cho biết, con cháu tổng đốc họ Vi ở đất này không còn ai nên không thể trông nom những di sản mà ông cha để lại. Trước sự xuống cấp, hoang phế của những di tích còn xót lại, là người con của Bản Chu, ông cũng thấy buốt ruột buốt gan. Thế nhưng, sức người có hạn, ông cũng chẳng biết phải làm thế nào để giữ gìn, đành trông cậy cả vào ý thức của người dân.

Giống như ông Hoạt, ông Nguyễn Hữu Hào, Trưởng phòng Văn hóa Lộc Bình cũng chung một nỗi niềm xa xót. Ông Hào cho biết, hiện tại tỉnh, huyện cũng chưa có dự án cải tạo, phục dựng di tích này. Việc trông coi bảo vệ cũng chưa giao cụ thể cho cá nhân, tổ chức nào. Theo ông Hào, gần đây, có người trong họ Vi ở dưới Hà Nội đã có đơn đề nghị chính quyền địa phương xin cấp đất để xây miếu thờ của dòng họ. Hiện mong muốn này đang được địa phương xem xét, giải quyết, tuy nhiên, cũng chưa biết khi nào mới được phê duyệt, chấp thuận.