Người nặng tình với văn hóa Tây Nguyên

• Người phụ nữ Êđê nặng lòng với văn hóa Tây Nguyên
• Khai mạc trưng bày di sản văn hoá Tây Nguyên

40 năm qua, anh đã băng rừng, lội suối, tìm khắp buôn làng để sưu tầm những hiện vật gắn liền với phong tục tập quán, sinh hoạt, tín ngưỡng… của người dân tộc thiểu số Tây Nguyên nhằm lưu giữ lại "linh hồn" văn hóa Tây Nguyên trước cơn "bão" hội nhập và "chảy máu" cổ vật...

Cán bộ Công an được bà con đặt tên

Vừa cùng một số giảng viên Khoa Lịch sử, Trường Đại học Đà Lạt đi công tác tại huyện Lạc Dương trở về, Thượng tá Đặng Minh Tâm (57 tuổi), ngụ đường Lương Thế Vinh, TPĐà Lạt, liền bắt tay vào phác họa trên gốc cây hình một đứa trẻ đang leo lên cầu thang, phía sau là tượng người phụ nữ K'ho đi rẫy về đã được anh hoàn tất chế tác.

Bộ sưu tập trang sức của bà con Tây Nguyên.

Sinh năm 1960 tại huyện Hải Hậu (Nam Định), 18 tuổi, chàng trai Đặng Minh Tâm vào ngành Công an rồi tăng cường lên Tây Nguyên đánh FULRO. Đặng Minh Tâm được cấp trên điều động tới chiến đấu tại các điểm "nóng" về FULRO của tỉnh Lâm Đồng. Với tính thân thiện, gắn bó với dân làng, những năm tháng chiến đấu ở Tây Nguyên, Đặng Minh Tâm đã "ba cùng" với đồng bào các dân tộc thiểu số ở Tây Nguyên.

Thượng tá Đặng Minh Tâm kể, thời bấy giờ, để tiếp cận và được bà con tin tưởng, cưu mang không phải là dễ. Muốn có được điều đó, đòi hỏi vốn kỹ năng dân vận, nói đi đôi với làm, mà phải làm giỏi, làm thật lòng từ cái tâm của người lính Công an thì bà con mới tin tưởng và nghe theo mình. 

Làm công tác dân vận, anh Tâm luôn coi mình như người dân tộc thiểu số nơi đây để hoàn thành nhiệm vụ. Một trong những kỹ năng không thể thiếu đối với người cán bộ Công an hoạt động trong lòng dân là phải hiểu được phong tục tập quán, ngôn ngữ, phải biết quan tâm tới bà con để có được trọn niềm tin yêu.

Trải qua những tháng năm hoạt động trong lòng dân, nhiều ngôn ngữ của người K'ho, Bana, Jrai, Churu, Châu Mạ… đã được anh Tâm sử dụng thành thạo. 

Đặng Minh Tâm đã được cộng đồng K'ho ở Lâm Đồng đặt cho tên gọi là K'Tâm, người dân mặc nhiên xem cán bộ Công an này là người của dân tộc mình. Anh Tâm cho biết, mỗi lần anh di chuyển địa bàn hoạt động, bà con thường bịn rịn, nối tiếc không muốn rời xa.

Để thể hiện tấm lòng quý mến đối với Đặng Minh Tâm, bà con thường trao tặng cho anh những hiện vật gắn liền với đời sống sinh hoạt, văn hóa tín ngưỡng của cộng đồng, đó có thể là cái ché, con dao, cái gùi, cái nơm… Từ đó, anh Tâm dành thời gian để sưu tầm, tập hợp và lưu giữ.

Góp phần gìn giữ "linh hồn" Tây Nguyên

Bây giờ, căn nhà của gia đình Đặng Minh Tâm như một bảo tàng thu nhỏ, tái hiện sinh động đời sống, văn hóa, tín ngưỡng, cùng các phong tục, tập quán… của bà con các dân tộc thiểu số Tây Nguyên. Bước vào không gian lưu trữ, tôi thực sự choáng ngợp trước sự đa dạng của những hiện vật đang được trưng bày nơi đây.

Bảo tàng thu nhỏ được sắp xếp thành từng chủ đề, gồm khu nhạc cụ, đồ nghề săn bắt, trang sức, chum ché cổ, công cụ sản xuất, thổ cẩm, nơm bắt cá… Hầu hết những hiện vật mà Đặng Minh Tâm dành tâm huyết sưu tầm suốt 40 năm qua vẫn còn sử dụng được.

Chỉ tính riêng khu trưng bày nhạc cụ đã có hàng trăm loại khác nhau, trong đó có nhiều loại mà đến bây giờ có lẽ chỉ còn tìm thấy ở nơi này. Đó là những cái trống khổng lồ, cao tới 1,5m, được làm bằng da voi, nhiều loại trống nhỏ hơn được làm bằng da trâu rừng, da nai…

Hay những chiếc trống đồng của nền văn hóa Đông Sơn được phát hiện ở Tây Nguyên cũng có mặt tại khu trưng bày này. Đánh giá hiện vật ở góc độ lịch sử, văn hóa, anh Tâm cho biết, việc phát hiện trống đồng Đông Sơn ở Tây Nguyên cho thấy, từ thời rất xa xưa, giữa người Thượng và người Kinh ở vùng đồng bằng đã có sự giao lưu, mua bán thông qua trao đổi hiện vật.

Thượng tá Đặng Minh Tâm chơi thành thạo nhiều loại nhạc cụ truyền thống của bà con Tây Nguyên.

Có niên đại xa hơn nữa, trước khi xuất hiện thời kỳ kim khí là bộ đàn đá vẫn còn rất nguyên vẹn cũng được anh Tâm sưu tầm. Hàng chục loại nhạc cụ khác không thể thiếu trong đời sống văn hóa, tín ngưỡng của người Bana, Jrai, Êđê, K'ho… được làm bằng tre, nứa, cũng có mặt trong bộ sưu tầm này. Đặc biệt, Thượng tá Đặng Minh Tâm có khả năng chơi thành thạo hầu hết những loại nhạc cụ trên, kể cả đàn đá.

Cạnh đó là bộ sưu tầm về đồ trang sức của nhiều dân tộc thiểu số Tây Nguyên. Ngoài những chiếc nhẫn, vòng bằng kim loại quý, ngà voi, răng nanh động vật, đá quý… anh Tâm còn sưu tầm được bộ đúc nhẫn nguyên vẹn của người Churu. Chỉ tay về phía chiếc ché cổ được xếp vị trí trên cao, anh Tâm cho biết, đó chính là chiếc ché thế mạng của người Bana được chế tác từ thế kỷ 13. Lúc bấy giờ giá trị chiếc ché tương đương khoảng 15 con trâu.

Chiếc ché này được anh Tâm xếp vào hạng quý hiếm nhất trong các loại ché cổ của đồng bào các dân tộc Tây Nguyên. Chuyện kể rằng, chiếc ché quý hiếm đến mức khi xảy ra sự cố gây chết người, muốn dung hòa và không bị đền mạng, người gây "án mạng" chỉ cần đem chiếc ché này đền cho gia đình, hoặc cộng đồng nơi có người bị chết là mọi chuyện đương nhiên hóa giải.  

Chiếc ghế của vua voi.

Chiếc ché "mẹ địu con" do anh dày công sưu tầm cũng rất đặc biệt. Một trong những biểu tượng của loại ché này là tôn vinh thiên chức làm mẹ của người phụ nữ, khẳng định vai trò, vị trí trụ cột của người phụ nữ trong gia đình, cộng đồng theo quy định mẫu hệ của các dân tộc Tây Nguyên.

Hàng trăm hiện vật là dụng cụ đi săn bắn, bẫy các loại thú của nhiều cộng đồng Tây Nguyên cũng hội tụ về bộ sưu tầm của Thượng tá Đặng Minh Tâm. Chúng tôi đặc biệt chú ý tới chiếc ghế của "vua voi" ngồi cúng.

Thời bấy giờ, trước mỗi chuyến săn voi con đưa về thuần hóa, những trai tráng trong buôn phải tìm tới "vua voi" để xin phép. Vua voi ngồi lên chiếc ghế này để làm lễ, thực hiện các nghi thức cúng vái thần linh.

Chiếc ghế được hợp thành từ những xương voi, răng voi, cố định bằng loại dây rừng chắc chắn. Nhiều sợi dây dùng để trói voi, dụng cụ thuần hóa, dạy dỗ voi, các loại cung, nỏ… cũng được Đặng Minh Tâm cất công sưu tầm đưa về trưng bày, lưu giữ. 

Sau hàng chục năm rong ruổi khắp các buôn gần, bản xa, nhiều vùng đất cách trở nhất thuộc các tỉnh Kon Tum, Gia Lai, Đắk Lắk, Đắc Nông và Lâm Đồng đã được Đặng Minh Tâm đặt chân tới. Đến nay, khoảng 30.000 hiện vật đã được anh đưa về lưu trữ, trưng bày ở nhiều nơi, trong đó có gia đình.

Đặng Minh Tâm cho biết, có những chuyến đi sưu tầm kéo dài cả tuần, anh gặp không biết bao nhiêu khó khăn, cản trở. Từ niềm đam mê, với chiếc xe gắn máy, mình anh rong ruổi trên những cung đường gập ghềnh sỏi đá, dưới mưa nguồn suối lũ hay nắng nóng cháy người.

Từ Lâm Đồng, anh vượt hơn 500km tới Kon Tum, tìm tới những buôn làng của người Bana chỉ để ngắm nhìn, nghiên cứu và sưu tầm những chiếc cối xay bằng đá, nơm bắt cá...

Với anh, đó là hiện vật quý gắn liền với đời sống sinh hoạt của cộng đồng người mà nay đang lụi mất dần. Có những hiện vật trị giá không bao nhiêu nhưng để có được nó, Đặng Minh Tâm đã phải mất vài năm trời, nhiều lần đi lại thuyết phục gia đình chủ sở hữu.

Anh Tâm kể, chẳng hạn để có được con dao cúng của một gia đình người K'ho ở Lâm Đồng, anh đã phải thường xuyên đi lại suốt mấy năm, nộp tiền học cho con họ, đưa đón con họ học từ TP Đà Lạt về thăm nhà. Thấy sự nhiệt tình của anh Tâm, sau này gia đình đã tặng anh hiện vật quý hiếm trên. 

Giờ đã nghỉ hưu, Thượng tá Đặng Minh Tâm lại toàn tâm lao vào công tác nghiên cứu, tiếp tục sưu tầm và hướng dẫn sinh viên ngành lịch sử, văn hóa, âm nhạc… của các trường đại học tới tìm hiểu về văn hóa Tây Nguyên. Kho lưu giữ của anh thực sự đã trở thành "linh hồn" văn hóa cổ vật của Tây Nguyên thu nhỏ…