Nghề săn lộc giời ở đầm Thủy Triều

• Mưu sinh dưới cái nắng đổ lửa
• Nữ cửu vạn mưu sinh trong ngày lễ
• Nhọc nhằn "phu đá" mưu sinh
• Mưu sinh trên dòng Đà Giang

Kiếm sống từ đáy đầm

Nhiều người dân trong vùng nể ông Nguyễn Kính ở xóm 3, xã Cam Hải Đông (huyện Cam Lâm), không chỉ bởi ông là thợ lặn trên 30 năm kinh nghiệm, lặn sâu nhất, mà còn bởi ông là thợ lặn… một chân. Hỏi vì sao ông không chọn nghề khác, mà chấp nhận công việc vất vả này, ông Kính cười: "Không làm thì chẳng biết nghề gì hết!".

Không ruộng nương và không phải ai cũng biết kinh doanh buôn bán, nhiều người trong huyện buộc phải bám nghề mưu sinh dưới đáy đầm như ông Kính. Nhưng gian nan như ông thì khó ai so bì. Hàng xóm của ông Kính bảo rằng, người lành lặn làm thợ lặn đã khổ, nhiều rủi ro, ông Kính lại khuyết  một chân. Lý do ư?

Ông Kính thổ lộ: "Năm 14 tuổi, tôi giẫm phải mìn còn xót lại trong chiến tranh khi đang vui chơi với bạn bè. Thế là chỉ còn một chân.May không mất mạng đấy.Lớn lên bên đầm Thủy Triều, số phận đã gắn kết tôi với nghề chài lưới lặn đầm.Đó là cách duy nhất để tôi mưu sinh. Khi tôi còn trẻ, ngày bơi qua đầm mấy lần ấy chứ, bây giờ thanh niên trai tráng còn phải thua xa!".

Dầm mình mưu sinh.

Lúc đầu, cha mẹ, anh em khuyên ông Kính dù lặn giỏi, cũng đừng nên lặn kiếm hải sâm, mà đánh bắt trên mặt nước thôi.Nhưng ông không chịu, bảo rằng người ta làm được gì thì cũng phải cố để làm. Ông đã lao xuống nước và lặn một mạch khiến mọi người trên bờ phải thất kinh. Từ đó, ông theo nghề lặn để mưu sinh khiến nhiều người phải ngỡ ngàng.

Ông bảo, vì mất đi một chân, nên trọng lượng cơ thể của ông dồn hết về 1 phía, do đó, khó khăn lớn nhất là lúc nổi lên mặt nước và trèo lên thuyền. "Tôi không giữ thăng bằng được như người ta, nên để có thể leo lên thuyền, tôi đã phải luyện chiếc chân trái của mình trở nên dẻo dai và thành chân thuận; vì ở dưới nước người sẽ nổi lên, quan trọng là chân có đủ dẻo để giơ lên và bám vào thuyền rồi trèo lên hay không thôi?".

Đến nay, nhiều khi ông vẫn "lặn bộ", vì ắc-quy có chì bên trong nên không khí không sạch! Thế mà ông đã lặn được hơn 30 năm rồi đấy!".Với nhiều người bình thường, kể cả khi có sự hỗ trợ của kỹ thuật hiện đại, việc lặn trong thời gian dài cũng không hề đơn giản. Những ngư dân khác có thể vừa chèo thuyền bằng chân vừa nghỉ ngơi, nhưng ông phải luôn luôn đứng hoặc ngồi xổm trong khi chèo thuyền, vì khớp xương đầu gối của ông đã bị hỏng. Vì lý do này, ông đã sớm trang bị thuyền nhỏ chạy bằng động cơ để có thể tiện lợi hơn trong cuộc sống.

Ông Kính có 2 chiếc chân giả, 1 dùng để đi lại ngày thường, 1 dùng vào những dịp lễ tết, giỗ họ tộc, và những ngày quan trọng khác. Còn khi xuống biển, ông phải tháo ra vì chân giả rất dễ bục vỡ khi tiếp xúc lâu với nước đầm.

Một "kình ngư" khác, mưu sinh khó nhọc nhưng vẫn bám đầm là anh Huỳnh Văn Tạc, bị điện giật nên bên tay trái bị khòng, cử động rất khó. Vậy nên, khi làm việc, cánh tay phải chịu toàn bộ áp lực công việc, khiến cho các thao tác phần nào bị chậm đi. "Chúng tôi có nhiều người bị tai nạn trong các thao tác mưu sinh bằng bình hơi ở dưới nước.Sinh nghề tử nghiệp mà, nhưng không bỏ được nghề", anh Tạc cho biết.

Nghề này sao cứ phải lặn xuống, và tại sao không làm ban ngày mà lại phải lặn buổi đêm? Với câu hỏi này, ông Huỳnh Văn Thứ trả lời: "Đánh nổi không kiếm được gì, chúng tôi khai thác dưới tầng đáy cơ mà. Ở nước bụng đầm thì với người lặn ban ngày hay ban đêm không quan trọng, nhưng ban đêm mới là lúc nhiều loài hải sản cũng đi ngủ, dễ bắt.Nhưng giờ năng suất chỉ bằng một phần tư trước thôi".

Chuẩn bị đồ lặn đầm.

Lại hỏi: "Vậy dưới đó, động tác đánh bắt thế nào?" Ông Thứ giơ bàn tay nhăn nheo lên trước mặt, nói: "Tay chúng tôi đã được đeo găng, sẽ dùng để chộp những con bò trên mặt bùn, nhặt con sò hoặc móc tay xuống bùn để lấy hải sâm hoặc con giá".

Lời tâm sự ấy nếu chỉ nghe qua thì thấy nhẹ nhàng, nhưng cuộc mưu sinh của người dân dưới đáy đầm không đơn giản như thế. Hơn cả nỗi vất vả, gian khổ, họ phải đối mặt với rất nhiều rủi ro, tai nạn. Hơi thở nặng trịch cùng đôi mắt đỏ au của ông cho thấy những người dân như ông đã dầm mưa dãi nắng, ngâm mình trong nước thật nhiều.

Là người lặn đầm và có công cải tiến đồ lặn, ông Trần Phổi, Tổ trưởng khu phố Tân Hải tâm sự: "Đánh bắt giờ khó quá, cạn nguồn rồi. Nhiều người ở đây bị tai nạn, phải cưa chân. Nhưng người ta vẫn đi ra đầm vì chưa biết làm gì khác.Hàng nghìn người vẫn sống nhờ vào nó.Ước gì đầm lại dồi dào như xưa".

Rất nhiều người dân cho biết, khoảng sáu, bảy năm trước một em bé chỉ cần lội men theo hồ một lúc là có thể kiếm được năm kilôgam ngao, nhưng nay người lớn dầm mình mò mẫm cả ngày cũng chỉ được vài kilôgam. Hay mỗi đêm lặn đầm (từ 8h tối đến 4h sáng hôm sau), một người dân cũng kiếm được 200 nghìn đồng, nay khá thì được 100 nghìn, còn bình thường chỉ được 50 nghìn. Tất cả là tại… cái lờ dây!

Theo tìm hiểu, lờ dây (hay còn gọi lưới lồng) là một loại ngư cụ dạng bẫy liên hoàn với nhiều lồng bẫy liên kết thành một tay có chiều dài 10m, có khả năng "quét sạch" trong dòng nước.

Sớm chuyển đổi nghề nghiệp

Hiện tại khu phố Tân Hải có 321 hộ dân, với 1570 nhân khẩu, lại tới 70% số người tham gia việc lặn đáy đầm và đến 90% thu nhập từ nghề. Tương tự, các thôn Bãi Giếng (thị trấn Cam Đức), Suối Cam (xã Cam Thành Bắc), Thủy Triều (xã Cam Hải Đông)… cũng có gần 70% số người sống nhờ đầm Thủy Triều bằng các hình thức lặn đáy đầm và đánh lờ dây. Như vậy, hàng vạn người sống phụ thuộc vào sự sinh sôi nảy nở của nguồn thủy sản trong đầm, song chính việc sử dụng lờ dây, kích điện khiến cho nhiều loài lâm vào tình trạng tiệt chủng, giảm năng suất khai thác.

Theo thông tin của Thanh tra Sở Nông nghiệp & Phát triển nông thôn (NN&PTNT) Khánh Hòa, địa bàn huyện Cam Lâm có 180 phương tiện đánh bắt sử dụng lờ dây, ước tính khoảng 174.000m, trong đó có 120 tàu, mỗi tàu sử dụng 200 chiếc; 60 tàu còn lại mỗi tàu sử dụng 100 chiếc.

Chỉ vào những bọc giá con trai ông vừa thu mua của người dân để chuẩn bị xuất ra Hà Nội, Hải Phòng, ông Trần Phổi sốt ruột: "Đấy, chỉ kiếm được những con đơn giản này, thu nhập của bà con giảm nhiều, trong khi mọi thứ tăng. Có nhà vừa làm vừa ăn đong từng bữa". Nói xong ông Phổi dẫn tôi ra vườn, giới thiệu: "Không có đất trồng lúa, trồng rau, cây xoài thì mất mùa mà có cho quả thì giá rẻ. Mấy năm nay năng suất đánh bắt giảm thảm hại".

Cách đây mấy năm, những người có trách nhiệm trong khu phố Tân Hải đã vận động người dân… nói không với lờ dây! Kết quả thu được chỉ trong phạm vi hẹp.

Thành quả sau đêm lặn biển.

Việc hạn chế sử dụng lờ dây lúc này là giải pháp hữu hiệu nhất để bảo đảm nguồn thủy sản trong đầm.Tuy nhiên, vấn đề không nằm ở chỗ cứ muốn bảo vệ là được. Từ năm 2008, UBND huyện Cam Lâm cũng có Chỉ thị về tăng cường quản lý việc khai thác, đánh bắt thủy sản, có mục cấm lờ dây, bẫy rập, nghề đáy. Tuy nhiên theo đại diện huyện, Chỉ thị vẫn dừng ở mức tuyên truyền là chính, chưa có chế tài xử lý.

Trước vấn đề đang đặt ra, ông Nguyễn Văn Đẩu - Chi cục trưởng Chi cục Khai thác bảo vệ nguồn lợi thủy sản Nha Trang tâm sự: "Chúng tôi chưa được tỉnh giao cho tuần tra, kiểm soát đánh bắt trên mặt nước. Trước năm 2007 thì thuộc thẩm quyền của chúng tôi, nhưng sau đó thuộc về Thanh tra Sở NN&PTNT.Hai năm một lần, chúng tôi vẫn thả con giống xuống đầm, nhưng ngay cả con giống cũng bị tóm ngay lập tức".

Song như ông Lê Văn Dũng, Chánh thanh tra Sở NN&PTNT Khánh Hòa thì việc xử lý cũng gặp vô vàn khó khăn. Ông Dũng nói: "Thực tế chưa có văn bản pháp luật nào cho phép thanh tra bắt phạt đối tượng dùng lờ dây. Chúng tôi chỉ có thể phối hợp với cảnh sát giao thông biển khép vào tội thả lờ làm ảnh hưởng đến an toàn đường biển thôi. Và có làm thì bà con cũng phản ứng dữ dội vì vậy công tác này cần có sự phối hợp nhịp nhàng".

Bụng đầm Thủy Triều quặn đau, và chắc chắn không ít người lo lắng cho đầm cũng không an lòng nếu một mai chẳng còn gì để khai thác. Lãnh đạo Sở LĐ-TB&XH Khánh Hòa cho biết: Ngành đang nghiên cứu tìm giải pháp việc làm cho bà con. Bên cạnh đó, nằm trong đề án "Đào tạo nghề cho lao động nông thôn" của Chính phủ, thời gian qua công tác đào tạo nghề cho ngư dân ở đầm Thủy Triều đã bắt đầu được triển khai.