Mục tiêu phát triển hay vung tay đốt nhà táng giấy?

Xây mới rồi… "bỏ hoang"

Ngày 26/4, trong phiên giải trình của Chính phủ về việc "Thực hiện chính sách, pháp luật trong lĩnh vực nghệ thuật biểu diễn" do Ủy ban Văn hóa, Giáo dục, Thanh niên, Thiếu niên và Nhi đồng tổ chức, Bộ trưởng Bộ VHTTDL Hoàng Tuấn Anh cho biết: Kinh phí để thực hiện Đề án quy hoạch và kế hoạch nâng cấp, xây mới các công trình văn hóa giai đoạn 2012-2020 là 10.800 tỷ đồng. Không chỉ có mỗi nhà hát, mà có thêm cả rạp chiếu phim, nhà triển lãm văn học nghệ thuật.

Ông Hoàng Tuấn Anh cũng chỉ rõ, hiện nay cả nước mới có 118 đơn vị nghệ thuật. Ngay các đơn vị nghệ thuật T.Ư nhiều nơi chưa có nhà hát riêng. Hay một số nhà hát, rạp chiếu phim đã xuống cấp, số lượng ghế thấp, trang thiết bị nghèo nàn. Ví dụ: Kịch nói, cải lương, nhà hát dân cả phía bắc, nhạc vũ kịch, giao hưởng… phải mượn các địa điểm để trình diễn.

Theo Đề án, số lượng nhà hát xây mới là 51, nâng cấp 20, xây mới 57 rạp chiếu phim, nâng cấp 49, xây mới 66 nhà triển lãm. Cụ thể, xây mới 11 nhà hát có quy mô lớn từ 2.000 - 2.500 ghế, với trang thiết bị hiện đại chất lượng đạt tiêu chuẩn quốc tế về âm thanh, ánh sáng và cơ khí sân khấu. Trong đó, tại thành phố Hà Nội, thành phố Hồ Chí Minh xây mới công trình nhà hát có quy mô lớn từ 2.500 - 3.000 ghế. Đồng thời, xây mới 40 nhà hát có quy mô lớn từ 1.000 - 2.000 ghế tại các tỉnh chưa có nhà hát trung tâm và các thành phố là trung tâm vùng, trung tâm công nghiệp, dịch vụ lớn.

Tổng số vốn từ nay tới năm 2020 là 10.800 tỉ đồng, trong đó ngân sách của nhà nước là 6.500 tỉ, còn lại sẽ huy động từ các nguồn khác. Bộ trưởng cũng cho rằng, các công trình cần có quỹ đất lớn, đáp ứng nhu cầu hoạt động. Đây cũng là một ý tưởng tốt, một tham vọng lớn để khẳng định bản sắc văn hóa Việt Nam , vì nó tạo ra trung tâm văn hóa cho các địa phương trên cả nước, tăng thêm nhịp độ phát triển và thưởng thức văn hóa của người dân. Nhưng trong tình hình đất nước ta còn nhiều khó khăn, bên các công trình văn hoá đầu tư tiền tỉ nhưng không sử dụng hết, có nơi bỏ không, có nơi cho thuê tiệc cưới, tổ chức sự kiện thì việc đầu tư xây mới dường như là quá lãng phí.

Xem xét trên thực tế sẽ dễ dàng nhận thấy tình trạng "ế ẩm" của những rạp hát, rạp chiếu phim được xây mới trong thời gian gần đây. Còn nhớ cách đây hơn 1 tháng, rạp Đại Nam - công trình kỷ niệm 1.000 năm Thăng Long - Hà Nội bị Ðoàn công tác của Ban Văn hóa-Xã hội, Hội đồng nhân dân thành phố Hà Nội "bắt quả tang" cho thuê tổ chức tiệc cưới. Hay như Bảo tàng Hà Nội có tổng số vốn đầu tư lên đến 2.300 tỷ đồng. Tuy nhiên, do chưa hoàn thiện quy hoạch chi tiết nên nội dung trưng bày còn sơ sài. Do vậy, lượng khách đến thăm giảm dần theo từng năm. Năm 2010, Bảo tàng Hà Nội đón gần 300 nghìn lượt khách đến tham quan thì đến 2013 con số ấy chỉ còn khoảng hơn 80 nghìn lượt người. Công trình đầu tư 38 tỷ đồng là Thư viện Hà Nội cũng đang xuống cấp nghiêm trọng. Dù nằm ở vị trí đắc địa giữa trung tâm thành phố nhưng lượng bạn đọc đến với thư viện cũng giảm theo các năm.

Trung tâm Hội nghị quốc gia với 5.000 chỗ ngồi mà đang gần như bỏ không, một năm sáng đèn sân khấu với số đêm đếm được trên đầu ngón tay. Phim trường Cổ Loa vốn đã được đầu tư tới hơn 100 tỷ đồng, nhưng bây giờ để không, thậm chí đang xuống cấp nghiêm trọng. Ngoài ra, còn nhiều rạp nhỏ lẻ khác hiện tại bị bỏ hoang, chưa khai thác đúng mục đích hoặc phát huy được hết công suất. Đây là một trong những sơ suất mà chúng ta gặp phải khi tiến hành xây mới các công trình phục vụ nghệ thuật như vậy mà không tính toán được khả năng thu hồi vốn hay nhu cầu của người dân.

Đừng đầu tư nhỏ lẻ

Như các công trình rạp chiếu phim, vào thời điểm hiện tại chúng ta đã có nhiều rạp của tư nhân với vốn đầu tư lớn, tính cạnh tranh cao và đánh vào thị hiếu của người dân. Đó cũng là lý do mà các rạp của nhà nước chưa được chú ý nhiều bởi sự đầu tư nhỏ lẻ, không thu hút người dân, chỉ hơn các rạp tư nhân ở việc giá thành rẻ. Còn với các loại hình nhà hát, đối tượng công chúng bị bó hẹp, nhiều chương trình không được đón nhận bởi số đông. Và thực tế với nhiều nơi, các chương trình ấy không còn phù hợp thị hiếu người dân. Do đó mới xảy ra việc chỗ thừa, chỗ thiếu.

Ở nước ngoài, họ chú trọng đầu tư xây dựng những nhà hát lớn mang tầm cỡ quốc tế, với những chương trình chất lượng đặc sắc, thu hút người xem như nhà hát opera, có giao hưởng, nhạc cổ điển nhưng đấy là do họ có trình độ cảm thụ âm nhạc cao. Còn ở Việt Nam , trình độ cảm thụ âm nhạc hàn lâm còn ở mức thấp nên không thể thu hút người xem đến rạp hát. Chưa kể những chương trình âm nhạc trong nước không hay hoặc kém chất lượng khiến người xem ngày càng thờ ơ đến rạp.

Bên cạnh đó, một lý do nữa khiến nhiều người không mộ rạp hát đó là sự phát triển chóng mặt của Internet, vô tuyến, đài phát thanh - truyền hình. Do các phương tiện thông tin đại chúng quá phong phú, chương trình dày đặc, mỗi loại lại có sự hấp dẫn riêng của nó, nên tạo cho người dân có thói quen ít đi đến các nhà hát, kể cả rạp chiếu phim để thưởng thức văn hóa.

Ở Việt Nam gọi là rạp hát nhưng chỉ có sức chứa như một hội trường. Sự thiếu đồng bộ trong thiết kế và xây dựng các nhà hát của chúng ta đã và đang dẫn đến tình trạng vừa thừa, vừa thiếu nhà hát một cách trầm trọng ở nước ta hiện nay. Hơn nữa, thời gian xây dựng các công trình nhà hát, rạp chiếu phim ở nước ta thường kéo dài. Chẳng hạn nhà hát Âu Cơ xây dựng trong 10 năm, nhà hát Chèo Việt Nam xây dựng qua… 5 kỳ Quốc hội khiến cho các công trình vừa đưa vào sử dụng đã bị xuống cấp một số hạng mục, gây ảnh hưởng xấu đến chất lượng của công trình, không thu hút được người xem đến rạp.

Một nghịch lý nữa là nhiều rạp hát được xây dựng nhưng lại bỏ không, trong khi nhiều đơn vị vẫn thiếu địa điểm để biểu diễn như Nhà hát Cải lương, Nhà hát Nhạc vũ kịch, Dàn nhạc giao hưởng Việt Nam, Nhà hát Múa rối Trung ương... Một số đơn vị khác may mắn có nhà hát riêng nhưng cũng rơi vào tình trạng khó khăn do thiết kế lỗi thời hoặc do sự xuống cấp của hệ thống điện, hạ tầng, âm thanh, ánh sáng… Nhà hát Tuồng Việt Nam may mắn được "sở hữu" rạp Hồng Hà. Tuy nhiên, với sức chứa quá nhỏ - chỉ có 382 chỗ ngồi. Hay Nhà hát Kịch Việt Nam nằm lép vế phía sau Nhà hát Lớn có sức chứa vẻn vẹn 150 chỗ ngồi…

Theo TS. Nguyễn Xuân Thuỷ, nguyên Giám đốc Nhà Xuất bản Giao thông, tùy từng địa phương, tùy nơi để đầu tư, ví dụ tỉnh nào đó, vùng sâu, vùng xa, nhân dân ít có các phương tiện thông tin đại chúng như truyền hình, Internet thì trên cơ sở nhu cầu của người dân mà xây dựng đề án, nên rà soát lại cái gì cần làm và có sự thăm dò ý kiến của người dân, khảo sát, đánh giá, thống kê, từ đó rút ra nơi nào thật cần thiết phải xây. "Xây dựng nhà hát phải trên cơ sở trình độ dân trí hiện tại, dự báo trong tương lai, chứ không rất lãng phí. Không nên dồn ép bắt người dân tiếp nhận những giá trị văn hóa quá cao siêu, bằng một công thức viển vông, thiếu thực tế", TS. Nguyễn Xuân Thuỷ cho biết.

Bản thân ông Hoàng Minh Thái, Vụ trưởng Vụ Pháp chế Bộ Văn hoá - Thể thao - Du lịch cũng phải băn khoăn vì dự án này: "Xây dựng đề án quy hoạch không nên lý tưởng hóa, xa rời thực tế với những quy hoạch kiểu như xây dựng, nâng cấp những 71 nhà hát. Tôi thấy hơi "hãi" vì mục tiêu này".

Quan trọng nhất lúc này là phải chú trọng đến đầu tư chất lượng nghệ thuật cũng như đào tạo nguồn nghệ sĩ, quản lý trong hoạt động nghệ thuật biểu diễn. Thế nhưng trong số 10.800 tỷ ấy, chỉ có một khoản rất nhỏ để xây dựng các tác phẩm mới. Trong 5 năm từ 2015 đến 2020, chỉ có 15 tác phẩm mới được dàn dựng và biểu diễn trong cả nước. Vậy thì người xem sẽ xem cái gì trong hàng chục nhà hát nghìn tỷ ấy. Cách đây không lâu, Bộ VH-TT-DL cũng vừa bị "tuýt còi" bởi đề án 10.000 tỷ đầu tư xây dựng và nâng cấp các công trình thể thao phục vụ ASIAD 18, Thủ tướng Chính phủ đã quyết định rút đăng cai ASIAD thì nay tiếp tục một đề án hơn  10.000 tỷ ra đời khiến dư luận băn khoăn đặt câu hỏi: Bao giờ chúng ta mới ngừng tư duy “vung tay đốt nhà táng” kiểu này?