Chiếc ghế nhựa đồng hành với ông Nguyễn Văn Định (75 tuổi) tại khu vực khai quật hố rãnh chôn tập thể trong Công viên Lê Thị Riêng nhiều ngày nay bạc màu cũ kỹ. Ông ngồi đó, mắt chăm chú theo dõi từng nhát cuốc, từng xẻng đất, theo dõi những bàn tay của người lính nhẹ nhàng nâng niu khi bóc tách từng lớp đất để tìm kiếm hài cốt các liệt sĩ hy sinh trong trận Mậu Thân năm 1968.
Cạnh chiếc ghế nhựa chiếc giỏ nhỏ dùng để chứa các tập vé số, hành trang hành nghề của ông Định nhiều năm nay, cùng ông rong ruổi các con đường, ngõ hẻm mưu sinh nay tạm nằm im...
Khi lực lượng chức năng bắt đầu khảo sát, xác định khu vực hố chôn tập thể tại công viên Lê Thị Riêng, ông Định là một trong những nhân chứng đầu tiên tình nguyện hỗ trợ bằng chính ký ức của mình. Ban ngày, ông ngồi sát khu vực khai quật, theo dõi từng vị trí đào, đến tối muộn khi các tổ công tác đã ngừng tìm kiếm, ông vẫn nấn ná ngồi lại, có đêm ông ngủ lại công viên để sáng hôm sau dậy sớm, có mặt tại khu vực tìm kiếm.
Có người hỏi ông không đi bán vé số thì lấy tiền đâu để tiêu xài, ông giãi bày: “Tiền thiếu thì có thể vay mượn nhưng đã từng chứng kiến các anh bị chôn ở đây, giờ mỗi lần hài cốt các anh được đưa lên tôi muốn mình là người được chứng kiến đầu tiên, chứng kiến cảnh các anh được tìm thấy vì đã phải nằm dưới này quá lâu rồi, tôi xót!”.
Khi các chiến sĩ trong đội tìm hài cốt đụng trúng lớp vải nilon, lộ phần di vật, 1 phần hài cốt, mắt ông Định sáng lên, đỏ hoe, cảm giác vừa xót xa, vừa vui mừng. Đôi vai ông khẽ rung lên trong niềm vui vì một phần ký ức của mình đã đóng góp vào công cuộc tìm kiếm mộ liệt sĩ, góp một phần nhỏ nhoi để các anh được tìm lại tên cho mình, được hương khói không còn nằm sâu dưới lớp đất lạnh lẽo. Tay chắp trước ngực, ông khấn vái cầu mong tất cả những bộ hài cốt được tìm thấy, được trở về với gia đình, người thân.
Bắt chuyện, ký ức của ông lại ùa về. Thời điểm đó sau Tết Mậu Thân 1968, tiếng súng trong thành phố vừa im, lệnh thiết quân luật được bãi bỏ, ông Định cùng đám thiếu niên choai choai trong xóm chạy nhảy trong Nghĩa địa Đô Thành chơi, năm đó ông 15 tuổi.
Những chuyến xe chở thi thể người liên tục chạy vào nghĩa trang, đám trẻ tò mò chạy theo nhưng chỉ dám đứng nhìn từ xa. “Có lẽ vì còn nhỏ nên chưa biết sợ là gì, chỉ thấy tò mò khi người ta lần lượt đưa thi thể từ trên xe xuống rồi bỏ vào những chiếc hố đã đào sẵn, lấp đất vội vàng, bằng phẳng, không để lại dấu tích!”, ông Định kể.
Gần 6 thập kỷ trôi qua, những không gian xưa bị xóa dần, đô thị ngày một hiện đại, vị trí tìm kiếm ngày một khó khăn. Nhưng một phần ký ức của ông cũng đã giúp cho đội quy tập hài cốt xác định được các vị trí quan trọng.
Thiếu tướng Nguyễn Thành Chung, Chính ủy Bộ tư lệnh TP Hồ Chí Minh cho biết, bằng phương pháp đối chiếu bản đồ kết hợp với lời kể của các nhân chứng lịch sử, cán bộ nhân viên tiếp quản khu đất từ những năm 1980, suy luận từ ảnh tư liệu cán bộ chiến sĩ đã khoanh vùng và xác định được vị trí các mộ chôn tập thể năm xưa.
Các nhân chứng là những người trực tiếp nhìn thấy và biết, xác định vị trí cơ bản chôn các liệt sĩ đã hy sinh trong trận Mậu Thân 1968 rất nhiệt tình khi tham gia tư vấn. Mặc dù các nhân chứng đều trên 70 tuổi nhưng tất cả đều trong tâm trạng nôn nóng luôn đồng hành cùng Ban chỉ đạo 515 của thành phố và họ rất mong muốn công việc này sẽ tiến hành một cách khẩn trương, quyết liệt để làm sao các anh hùng liệt sĩ được quy tập về càng sớm càng tốt để được hương khói, thể hiện đạo lý uống nước nhớ nguồn của dân tộc.
Người cũng bền bỉ theo dõi công cuộc quy tập hài cốt ở công viên Lê Thị Riêng là ông Phạm Văn Mưa (64 tuổi). Nhỏ tuổi hơn ông Định, không chứng kiến cảnh chiến sĩ cách mạng bị chôn tập thể nhưng ông lại là người biết được một số vị trí hố chôn tập thể khi cùng lũ nhỏ trong xóm chạy ra khu vực các hố trũng trong nghĩa địa Đô Thành bơi lội, mò cua, bắt ốc.
“Trẻ con nên vô tư hồn nhiên, cứ vào nghĩa địa đến các hố trên bơi, đùa nghịch, mò lặn cua ốc thì bị bảo vệ nghĩa địa đuổi rượt la rầy vì đó là những hố chôn rất nhiều người. Nghe nói tụi nhỏ cũng lạnh người, sợ sệt nhưng bản tính con nít tinh nghịch nên vẫn cứ lén vào bơi. Bởi vậy, hình ảnh về hố nước, về khu vực xung quanh hố chôn tập thể vẫn còn ăn sâu trong ký ức của tôi!”, ông Mưa kể.
Thời gian trôi qua, nghĩa địa Đô Thành được di dời, không gian xung quanh biến đổi, năm 1987, ông Mưa được tuyển dụng vào Công ty Công trình Đô thị quận 10 cũ và làm nhiệm vụ bảo vệ. Thời gian công tác, ông Mưa được nghe kể sau cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân năm 1968, thi thể của nhiều chiến sĩ cách mạng đã được đưa về chôn tại khu vực này nên ở đây xuất hiện các hố chôn tập thể.
Trong quá trình cải tạo nghĩa địa thành công viên, thời điểm đào hồ nước, công nhân liên tục phát hiện các bộ hài cốt. “Thời điểm đó phát hiện khoảng 20 bộ hài cốt, anh em công nhân sợ sệt. Tôi trực tiếp xuống các hố đào nhìn thấy nhiều xương tay, xương chân người cùng với quần áo, băng đạn, dép cao su và 1 quả lựu đạn. Nhìn những hiện vật này tôi xác định đây không phải là hài cốt của các phần mộ thông thường, phải liên quan đến cách mạng. Chính tôi là người đã rửa, làm sạch từng bộ hài cốt rồi được chỉ đạo đưa về chùa An Quốc thờ cúng”, ông Mưa chia sẻ.
Khi hay tin khai quật khu vực công viên Lê Thị Riêng, ông Mưa là người túc trực thường xuyên nơi đây, không bỏ lỡ giây phút đưa các hài cốt từ lòng đất lên một phút nào. “Thấy các anh người còn nguyên vẹn, người chỉ còn lại một chút xương cốt sót lại, thật xót. Nằm dưới đất gần 60 năm, nay sắp được về với gia đình, thật cảm động!”, ông Mưa nói.
Hai mái đầu tóc bạc cứ lặng lẽ túc trực từ những ngày đầu khai quật các rãnh chôn tập thể ở công viên Lê Thị Riêng như chờ người thân. Họ không nhiều lời, không bàn luận chỉ âm thầm theo dõi theo từng nhát cuốc, đường xẻng, theo dõi cán bộ chiến sĩ quy tập hài cốt, bóc tách các phần đất để đưa các anh hùng liệt sĩ trở về. Trong tâm khảm, họ mong tất cả các anh được trở về với người thân, gia đình...
