Nguyên nhân nắng nóng năm nay đến sớm và sẽ khốc liệt hơn mọi năm là do sự quay trở lại của hiện tượng El Nino. Để tìm hiểu kỹ hơn về vấn đề này, chúng tôi đã có cuộc trao đổi với ông Hoàng Phúc Lâm, Phó Giám đốc Trung tâm Dự báo Khí tượng thuỷ văn quốc gia.
Phóng viên: Người dân thường nghe nói đến hiện tượng El Nino nhưng không phải ai cũng hiểu El Nino là gì. Xin ông giải đáp khái niệm này một cách cụ thể. Trong những năm diễn ra El Nino trước đây, có năm nào thời tiết diễn biến bất thường, gây ra những thiệt hại như hạn hán, xâm nhập mặn hoặc mưa lũ trái mùa chưa?
Ông Hoàng Phúc Lâm: "El Nino" là từ được dùng để chỉ hiện tượng nhiệt độ nước biển bề mặt ở khu vực xích đạo trung tâm và phía Đông Thái Bình Dương cao hơn so với trung bình nhiều năm từ 0,5 độ C trở lên, thường kéo dài 8-12 tháng, với tần suất lặp lại khoảng 3-4 năm 1 lần. Sau 3 năm ảnh hưởng của La Nina gây mưa lũ lớn, ENSO hiện đang chuyển sang thái trung tính. Dự báo hiện tượng El Nino có thể xuất hiện vào nửa cuối mùa hè năm 2023 và duy trì đến năm 2024 với xác suất khoảng 70-80%.
Trong điều kiện El Nino, ở hầu hết các vùng trong cả nước, nhiệt độ trung bình các tháng có xu thế cao hơn bình thường; nắng nóng có thể nhiều hơn và gay gắt hơn; khả năng xuất hiện nhiều kỷ lục về nhiệt độ cao nhất tuyệt đối. Hoạt động của bão/áp thấp nhiệt đới có thể không nhiều nhưng tập trung nhiều vào giữa mùa, tính chất dị thường hơn, cả về cường độ và quỹ đạo. Điều đáng lưu ý là El Nino thường gây thâm hụt lượng mưa ở đa phần diện tích cả nước với mức phổ biến từ 25 đến 50%. Vì thế nguy cơ cao xảy ra khô hạn cục bộ hoặc diện rộng ở những nơi có nhu cầu dùng nước nhiều cho sản xuất và sinh hoạt, trong các tháng mùa khô năm 2023.
Người dân cần đề phòng tình trạng ít mưa dẫn đến tình trạng hạn hán, xâm nhập mặn, thiếu nước trong những tháng đầu năm 2024 trên phạm vi toàn quốc. Ví dụ dễ hình dung nhất về tác động của El Nino đã gây ra các đợt hạn hán và xâm nhập mặn kỷ lục vào năm 2015/2016 và 2019/2020.
Tuy nhiên, chúng tôi cũng lưu ý: ENSO, đặc biệt trong pha nóng là El Nino, gây ra thời tiết và khí hậu rất khác nhau, biến động lớn. Biểu hiện của tính biến động lớn có thể kể đến đó là mặc dù những năm El Nino thì xu thế chung là lượng mưa giảm, bão ít; tuy nhiên, cũng trong các năm này đã từng xuất hiện những trận mưa với lượng mưa lớn cực đoan trong thời đoạn ngắn trong quá khứ. Có thể lấy ví dụ về trận mưa lịch sử xảy ra năm 2015 (là năm El Nino) ở TP Quảng Ninh đã gây ra ngập lụt diện rộng ở khu vực Quảng Ninh.
Hay là năm El Nino 2009 cũng đã xảy ra các cơn bão và đợt mưa lũ lớn, thậm chí là lũ lịch sử ở khu vực Trung Trung Bộ khi cơn bão Ketsana đổ bộ và gây mưa to và ngập lụt cho khu vực Trung Bộ; và ngay cả khu vực Nam Bộ và đồng bằng sông Cửu Long cũng đã từng xuất hiện mưa lũ lớn kéo dài. Đấy là thể hiện tính biến động rất lớn của thời tiết và khí hậu trong những năm El Nino, không phải chỉ thiếu hụt lượng mưa mà còn có thể có những trận mưa với lượng mưa rất lớn gây lũ, lũ quét và sạt lở đất. Qua đây có thể đánh giá, những năm El Nino thường gắn với những năm thời tiết xấu và thiên tai bất thường.
Phóng viên: Thưa ông, cơ quan Quản lý Khí quyển và Đại dương Hoa Kỳ xác nhận El Nino đã chính thức bắt đầu từ tháng 6, Việt Nam đã chịu ảnh hưởng chưa và đỉnh điểm của El Nino sẽ rơi vào khoảng thời gian nào?
Ông Hoàng Phúc Lâm: Căn cứ vào số liệu quan trắc nhiệt độ mặt nước biển dọc theo vùng xích đạo ở phía Đông và vùng trung tâm Thái Bình Dương, hiện tượng El Nino đã chính thức xuất hiện từ tháng 6/2023. Dự báo hiện tượng El Nino sẽ tiếp tục duy trì trong những tháng cuối năm 2023 và sang đầu năm 2024 với xác suất khoảng 80-90%. Dự báo thời gian đỉnh điểm của El Nino có thể xảy ra từ tháng 11/2023 đến tháng 1/2024 với xác suất El Nino có cường độ mạnh vào khoảng 56%, xác suất El Nino đạt cường độ trung bình vào khoảng 84%. Như vậy, nhiều khả năng El Nino sẽ xảy ra với cường độ từ trung bình đến mạnh.
Dự báo El Nino sẽ gia tăng dần về cường độ vào các tháng mùa đông năm 2023-2024, nguy cơ cao xảy ra khô hạn cục bộ, hoặc diện rộng ở những nơi có nhu cầu dùng nước nhiều cho sản xuất và sinh hoạt, trong các tháng mùa khô năm 2023.
Cần đề phòng khả năng ít mưa dẫn đến tình trạng hạn hán, xâm nhập mặn, thiếu nước trong những tháng đầu năm 2024 trên phạm vi toàn quốc. Dựa trên một số thống kê khí hậu, vào thời kì chịu tác động của El Nino khu vực Việt Nam có một số biến động đáng lưu ý như trung bình mỗi tháng có 0,42 cơn bão và áp thấp nhiệt đới (ATNĐ), ít hơn trung bình nhiều năm (TBNN) khoảng 28%.
Hoạt động của bão/ATNĐ có thể không nhiều nhưng tập trung nhiều vào giữa mùa, tiềm ẩn tính chất dị thường cả về cường độ và quỹ đạo. Trong những năm El Nino, số đợt không khí lạnh ảnh hưởng đến nước ta ít hơn bình thường, chỉ bằng 70% trung bình nhiều năm. Thời gian kết thúc hoạt động của không khí lạnh ở Việt Nam sớm hơn bình thường. Nhiệt độ trong điều kiện El Nino trung bình các tháng đều cao hơn bình thường, mùa đông chênh lệch rõ rệt hơn mùa hè, các khu vực phía Nam chịu ảnh hưởng nhiều hơn phía Bắc.
Phóng viên: Vậy thưa ông, để ứng phó với ảnh hưởng của hiện tượng El Nino, chúng ta cần phải làm gì?
Ông Hoàng Phúc Lâm: Để ứng phó với El Nino, Tổng cục Khí tượng Thủy văn đã có Công văn báo cáo Ban Chỉ đạo quốc gia về phòng, chống thiên tai về cảnh báo tác động của El Nino, thông tin cho các bộ, ngành, địa phương có phương án ứng phó. Những việc cần làm trước mắt và lâu dài đối với các bộ, ngành, địa phương đã được Thủ tướng yêu cầu trong Công điện gần đây. Cụ thể như Bộ Tài nguyên và Môi trường và các đơn vị liên quan có trách nhiệm xây dựng kế hoạch thực hiện ứng phó, trong đó tăng giám sát và tăng cường tần suất bản tin chuyên đề về hiện tượng El Nino, dự báo lượng mưa và nguồn nước trên các lưu vực sông.
Cung cấp kịp thời thông tin dự báo, cảnh báo nguồn nước phục vụ các bộ, ngành, địa phương xây dựng kế hoạch ứng phó phù hợp. Với khả năng cao El Nino sẽ duy trì sang đầu năm 2024 thì chúng ta cần rà soát đánh giá nhu cầu dùng nước cho sản xuất và sinh hoạt để có điều chỉnh kế hoạch cho phù hợp, đặc biệt là đối với vụ hè thu ở Bắc Trung Bộ, Trung Bộ hay các khu có hoạt động phát triển du lịch lớn trong những tháng mùa khô 2023-2024.
Các hồ chứa cũng cần xem xét có điều chỉnh kế hoạch vận hành, sản xuất để ứng phó với nguy cơ thâm hụt lượng mưa. Bên cạnh ứng phó với tình hình thiếu nước, khô hạn trong điều kiện El Nino thì chúng ta cũng không được mất cảnh giác với khả năng xảy ra các trận mưa lũ bất thường như đã từng xảy ra trong những năm El Nino trước đây.
Phóng viên: Ông có thể cho biết, theo dự báo hạn dài của cơ quan khí tượng, khả năng thời tiết trong trong những ngày cuối tháng 6 và đầu tháng 7 sẽ có xu thế như thế nào? Tổng lượng dòng chảy trên các lưu vực sông lớn tại miền Bắc đến thời điểm hiện tại ra sao và những cơn mưa liên tục trong những ngày vừa qua có đủ cung cấp nước cho các hồ chứa hay không?
Ông Hoàng Phúc Lâm: Nhiệt độ trung bình thời kỳ cuối tháng 6 tới 10 ngày đầu tháng 7/2023 tại các khu vực trên phạm vi toàn quốc phổ biến ở mức cao hơn 0,5 độ C. Lượng mưa khu vực Tây Bắc, Đông Bắc, đồng bằng Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ phổ biến ở mức cao hơn so với TBNN từ 10-20%; các nơi khác phổ biến thấp hơn TBNN cùng thời kỳ từ 10-30%, riêng tại khu vực từ Quảng Nam đến Khánh Hòa và một số nơi thuộc miền Tây Nam Bộ thấp hơn từ 30-40%. Khu vực Bắc Bộ chủ yếu có nắng nóng cục bộ trong những ngày 17-21/6, còn tại khu vực Trung Bộ nắng nóng kéo dài từ 17 đến khoảng ngày 24/6, sau đó giảm dần.
Cho đến thời điểm hiện nay, tổng lượng dòng chảy trên các sông khu vực miền Bắc phổ biến thiếu hụt nhiều so với TBNN từ 40 - 80%, trong đó, dòng chảy trên sông Thao thiếu hụt nhiều nhất là >90% . Dòng chảy đến các hồ chứa lớn khu vực Bắc Bộ thời điểm hiện tại đang thiếu hụt từ 55-75% so với TBNN. So với cùng kỳ năm 2022, tổng dung tích 5 hồ chứa lớn thuộc liên hồ chứa sông Hồng (Lai Châu, Sơn La, Hòa Bi Tuyên Quang, Thác Bà) thấp hơn khoảng 7,476 tỷ m3. Với dự báo mưa cuối tháng 6, đầu tháng 7 như trên, tình trạng hạn hán ở khu vực Bắc Bộ cũng như các hồ thủy điện ở miền Bắc có khả năng được cải thiện dần.
Từ tháng 7 đến tháng 8/2023, tổng lượng mưa hầu hết các khu vực trong cả nước phổ biến xấp xỉ trung bình nhiều năm. Riêng tháng 8, khu vực Tây Nguyên và Nam Bộ phổ biến cao hơn từ 5-20% so với trung bình nhiều năm cùng thời kỳ. Từ nay đến tháng 8, tổng lượng dòng chảy từ thượng nguồn Mekong về đồng bằng sông Cửu Long có xu thế tăng dần và ở mức thấp hơn trung bình nhiều năm từ 10-15%. Mực nước đầu nguồn sông Cửu Long dao động theo triều với xu thế lên dần.
Phóng viên: Xin cảm ơn ông!
Ứng phó nắng nóng, hạn hán năm 2023-2024 
