Dự án khởi lên niềm hy vọng cho nhiều gia đình liệt sĩ dịp đầu năm mới. Bởi chiến tranh đã lùi xa, nhưng hiện vẫn còn khoảng gần 200.000 liệt sĩ chưa tìm thấy hài cốt. Có khoảng 300.000 hài cốt liệt sĩ đã được quy tập vào các nghĩa trang, nhưng vẫn chưa xác định được danh tính và thông tin. Đó cũng là nỗi đau lớn nhất sau chiến tranh.
“Sáng kiến tìm kiếm người Việt Nam mất tích trong chiến tranh” do Trung tâm Việt Nam và Lưu trữ thuộc Viện Hòa bình và Xung đột (IPAC) của Đại học Công nghệ Texas chủ trì việc nghiên cứu tài liệu lưu trữ để hỗ trợ cho nỗ lực tìm kiếm người mất tích.
Dự án sẽ thông qua việc nghiên cứu và giới thiệu các “Hồ sơ chứng tích chiến tranh”, để tìm kiếm thân nhân gia đình các liệt sĩ và xác minh các trường hợp mất tích, bao gồm việc xác định tọa độ có thể dẫn đến các vị trí mộ phần tiềm năng và hỗ trợ hoàn trả các tài liệu, hiện vật lịch sử cho các cựu chiến binh và thân nhân còn sống.
Hồ sơ chứng tích chiến tranh là gì?
Theo Đại tá, nhà văn, cựu chiến binh Đặng Vương Hưng – người sáng lập tổ chức “Trái tim người lính Việt Nam” giải thích: Trong kháng chiến chống Mỹ cứu nước (người Mỹ gọi là “Chiến tranh Việt Nam”), do có lợi thế về vũ khí và trang bị hiện đại, trong một số trận đánh, quân đội Mỹ và Việt Nam cộng hòa đã khiến quân giải phóng miền Nam và bộ đội miền Bắc hi sinh rất nhiều. Sau mỗi trận đánh ác liệt, lính Mỹ và lính Việt Nam cộng hòa thường được lệnh tìm kiếm thông tin của các chiến sĩ quân giải phóng miền Nam, bộ đội miền Bắc.
Trong mỗi chiếc balo đều chứa đựng dấu ấn người lính, từ thư tay, sổ công tác, sổ nhật ký đến giấy chứng nhận khen thưởng cùng các loại giấy tờ tùy thân.Tất cả đều được gửi về Sài Gòn. Sau đó các nhân viên của Trung tâm Khai thác tài liệu hỗn hợp Việt - Mỹ chụp lại bằng máy ảnh đen trắng và phân tích thông tin, lập các báo cáo tổng hợp. Chụp ảnh xong thì các hiện vật gốc cùng balô tư trang đều bị tiêu hủy.
Tất cả những bức ảnh đó được lưu giữ bằng hình thức vi phim (microfilm) và được chuyển giao cho tình báo quân đội Mỹ. Vì đây được coi là nguồn “thông tin tình báo thô” có giá trị nên được bảo mật chặt chẽ và cung cấp cho các bộ phận nghiên cứu để vẽ sơ đồ, phân tích, đánh giá mọi mặt. Từ đó có đối sách lại về chiến thuật và cả chiến lược trong cuộc chiến ở Việt Nam.
Nhiều năm sau khi cuộc chiến tranh Việt Nam kết thúc, kho tài liệu vi phim kể trên được tình báo quân đội Mỹ giải mật. Bản quyền hiện nay đã thuộc về Trung tâm Việt Nam và Lưu trữ (VNCA) thuộc Viện Hòa bình và Xung đột của Đại học Công nghệ Texas, Hoa Kỳ. Tại đây hiện đang lưu trữ khoảng 30 triệu trang tài liệu về Việt Nam, trong đó có khoảng 2,7 triệu trang về Quân Giải phóng miền Nam và Bộ đội Miền Bắc trong thời chiến.
Đại tá Đặng Vương Hưng cho biết: “Có một nhóm các nhà nghiên cứu, dẫn đầu là GS.TS. Steve Maxner, Giám đốc Trung tâm Việt Nam và Lưu trữ và Tiến sĩ Võ Đình Thái (một người Mỹ gốc Việt) đã thầm lặng nghiên cứu kho tư liệu quý nêu trên từ nhiều năm nay. Từ những hình ảnh vi phim đen trắng có cả tiếng Việt và tiếng Anh (bản đánh máy), kèm những chú thích viết tay của các nhân viên tình báo quân đội Mỹ trong chiến tranh, họ đã sàng lọc, sắp xếp, biên soạn lại rất khoa học.
Những “Hồ sơ chứng tích chiến tranh” ra đời, dựng lại chân dung những con người Việt Nam cụ thể với tên gọi, năm sinh, tên đơn vị, tên đồng đội, gắn với những địa chỉ cụ thể ở nhiều vùng miền, tỉnh thành trên cả nước trong thời chiến. Bộ hồ sơ phản ánh rõ bối cảnh, thời điểm và tọa độ mà tài liệu được thu giữ. Vì thế, chúng cung cấp thông tin quý báu trong việc tìm kiếm người mất tích, kể cả việc tìm mộ và hài cốt của các liệt sĩ ở Việt Nam.
Khởi lên niềm hy vọng cho các gia đình liệt sĩ
Năm 2022, Tiến sĩ Võ Đình Thái đã liên lạc với Đại tá Đặng Vương Hưng đề nghị phối hợp việc tìm kiếm, xác minh các nhân chứng lịch sử từ phía Việt Nam, để thực hiện việc trao trả và tiếp nhận “Hồ sơ chứng tích chiến tranh”. Đã 3 năm liên tục từ năm 2023 – 2025, tổ chức “Trái tim người lính Việt Nam” đã phối hợp với cơ quan, tổ chức và cá nhân trong và ngoài nước tìm kiếm các nhân chứng lịch sử để trao trả hồ sơ. Những tài liệu này không chỉ góp phần xoa dịu, hàn gắn vết thương chiến tranh, mà còn cung cấp những thông tin quý báu, hỗ trợ việc tìm kiếm người mất tích và hài cốt của các liệt sĩ.
Thực chất “Hồ sơ chứng tích chiến tranh” không phải là kỷ vật, di vật và bút tích gốc nhưng gắn liền với cuộc đời của những người lính đã đổ máu và ngã xuống vì độc lập tự do của Tổ quốc.
Theo Đại tá Đặng Vương Hưng, hiện nay Trung tâm Việt Nam và Lưu trữ thuộc Viện Hòa bình và Xung đột của Đại học Công nghệ Texas đang sở hữu kho tư liệu khổng lồ, gồm hơn 261.000 “Hồ sơ chứng tích chiến tranh”. Hi vọng sẽ có thêm nhiều gia đình Việt Nam tìm thấy những di bút, hình ảnh người thân của mình, thậm chí là thông tin về phần mộ, tọa độ hài cốt liệt sĩ được chôn cất.
“Người dân nào có người thân mất tích trong chiến tranh có thể liên lạc với chúng tôi, để cung cấp thông tin và yêu cầu cụ thể. Chúng tôi sẽ trân trọng tiếp nhận, lập thành danh sách nghiên cứu và đối chiếu với các hồ sơ đang lưu trữ, hi vọng sẽ tìm ra kết quả”, Đại tá Đặng Vương Hưng khẳng định.
Khôi phục danh tính cho “liệt sĩ” trở về sau gần 50 năm lưu lạc 
