Nếu theo hướng tiệm cận với quan điểm của Bộ Y tế, Bộ Công Thương sẽ trình Chính phủ “cấm” cả thuốc lá làm nóng và thuốc lá điện tử. Tuy nhiên, Bộ Công Thương cũng khẳng định sẽ đưa mặt hàng thuốc lá thế hệ mới vào đối tượng điều chỉnh của Nghị định thay thế Nghị định số 67/2013/NĐ-CP của Chính phủ quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá về kinh doanh thuốc lá để có hình thức quản lý phù hợp với yêu cầu của thực tiễn, dự kiến sẽ trình Thủ tướng Chính phủ trong quý 4/2023.
Thuốc lá điện tử đang chiếm 90% thuốc lá thế hệ mới
Theo một khảo sát điều tra tình hình sử dụng thuốc lá tại 34 tỉnh thành vào năm 2020 của Bộ Y tế cho thấy, tỷ lệ sử dụng thuốc lá điện tử đã tăng tới 18 lần. Theo thống kê của Tổng cục Quản lý thị trường, số lượng thuốc lá điện tử nhập lậu cao hơn gấp khoảng 9 lần so với thuốc lá làm nóng.
Chỉ trong 6 tháng đầu năm 2023, lực lượng Quản lý thị trường toàn quốc đã xử lý nhiều trường hợp thuốc lá điện tử nhập lậu. Theo đó, toàn lực lượng đã kiểm tra 728 vụ, xử lý 589 vụ vi phạm. Trong đó, xử lý trên 4.392 sản phẩm các loại thuốc lá điện tử, thuốc lá làm nóng; tổng số tiền xử phạt vi phạm hành chính gần 3,1 tỷ đồng; chuyển hồ sơ 1 vụ cho cơ quan Công an xử lý. Và rất nhiều các trường hợp tiêu thụ trái phép mà cơ quan Quản lý thị trường chưa xử phạt được hết.
Khảo sát của Báo Lao Động vào tháng 10/2022 cũng ghi nhận số người tham gia khảo sát biết hoặc đã từng tiếp cận sản phẩm thuốc lá làm nóng là 50% và thuốc lá điện tử là 97%.
Các số liệu thực tiễn từ những cuộc khảo sát và những vụ bắt giữ của quản lý thị trường nêu trên phản ánh thực trạng thuốc lá điện tử lậu đang chiếm lĩnh thị trường và nhu cầu của người tiêu dùng đối với sản phẩm này ngày càng tăng, cho nên yêu cầu đối với việc quản lý thị trường thuốc lá thế hệ mới chính là cần đưa thuốc lá điện tử vào khung pháp lý để giảm nhập lậu, kiểm soát những bất cập về vấn đề sử dụng hàng nhập lậu kém an toàn, rủi ro cho sức khỏe người dùng, tránh thất thu ngân sách.
Khung pháp lý cần đồng bộ và phù hợp với thực trạng thị trường
Theo các chuyên gia, từ thực trạng nhu cầu người tiêu dùng và tình trạng nhập lậu thuốc lá thế hệ mới thời gian qua, dù là xây dựng chính sách quản lý dài hạn hay thí điểm có thời hạn, cả hai sản phẩm thuốc lá điện tử có chứa nicotin và thuốc lá làm nóng phải được quản lý một cách đồng bộ, đồng thời và giải quyết dứt điểm những bất cập hiện nay cho cả thuốc lá điện tử và thuốc lá làm nóng vì cả hai sản phẩm đều phù hợp với định nghĩa của sản phẩm thuốc lá theo Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá 2012; cả hai sản phẩm không nằm trong danh mục hàng hóa bị cấm kinh doanh theo Luật Đầu tư.
Bà Nguyễn Thị Cúc - Chủ tịch Hội Tư vấn thuế Việt Nam khuyến nghị rằng, chính sách quản lý cần phải đồng bộ và đồng thời, giải quyết dứt điểm cho cả hai sản phẩm thuốc lá thế hệ mới, trong đó có chính sách thuế. “Nếu đã coi thuốc lá thế hệ mới là sản phẩm thuốc lá thì phải chịu thuế tiêu thụ đặc biệt và nên đưa vào phạm vi điều chỉnh trong lần sửa đổi thuế tiêu thụ đặc biệt lần này để dự liệu cho tương lai, sử dụng thuế như là một công cụ hiệu quả để điều tiết hành vi của người tiêu dùng”, bà Nguyễn Thị Cúc nhìn nhận.
Cũng theo các chuyên gia, thuốc lá điện tử và thuốc lá làm nóng đều có đặc tính kỹ thuật tương đồng, đều nằm trong cùng phân nhóm sản phẩm thuốc lá không đốt cháy, cả hai đều có sử dụng hương liệu, nên cần được quản lý thí điểm cùng lúc, tạo sự đồng bộ trong quản lý, giúp Chính phủ đánh giá được tác động kinh tế - xã hội để xây dựng các chính sách phù hợp, nhất quán và khả thi trong dài hạn.
Riêng về thuốc lá điện tử hiện có hai loại: hệ thống đóng được sản xuất theo tiêu chuẩn nghiêm ngặt, với đầu chứa dung dịch đóng kín. Thiết bị điện tử hệ thống đóng chỉ có thể tương thích với đầu chứa dung dịch được sản xuất theo tiêu chuẩn của nhà sản xuất, người dùng không thể thay thế hay bổ sung các loại dung dịch khác. Thuốc lá điện tử hệ thống mở (cho phép người dùng tự điều chỉnh dung dịch). Vì thế, nhiều chuyên gia khuyến nghị chỉ nên cho phép nhập khẩu, kinh doanh đối với thuốc lá điện tử hệ thống đóng có chứa nicotin để người dùng có thể được tiếp cận với các sản phẩm an toàn hơn và được kiểm soát nghiêm ngặt hơn trong việc đảm bảo phù hợp với tiêu chuẩn và quy chuẩn.
Để có giải pháp bao phủ toàn bộ thị trường thuốc lá thế hệ mới thì giải pháp thích hợp nhất là đồng thời thí điểm hoặc quản lý cả thuốc lá làm nóng và thuốc lá điện tử hệ thống đóng có chứa nicotin dưới cùng khung pháp lý để giải quyết dứt điểm cho những bất cập hiện nay.
Ngoài ra, cũng cần ban hành tiêu chuẩn chất lượng, quy chuẩn sản phẩm, các quy định về kinh doanh, sản xuất, xuất nhập khẩu và phân phối sản phẩm, chính sách về thuế, các quy định về ghi nhãn hàng hóa, quảng cáo, khuyến mại… cho cả thuốc lá điện tử và thuốc lá làm nóng để thiết lập một hành lang pháp lý cho việc quản lý, giám sát các mặt hàng này.
Có nên cho thí điểm lần lượt từng sản phẩm?
Việc chỉ cho phép thí điểm trước một trong hai loại thuốc lá thế hệ mới phổ biến nhất ở Việt Nam hiện nay là thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng sẽ làm khung chính sách thiếu toàn diện, không giải quyết hết các vấn đề phát sinh từ thực trạng thị trường thuốc lá thế hệ mới hiện nay, gây nhiều hệ lụy, làm cho công tác chống thuốc lá lậu diễn biến phức tạp do thiếu vắng sản phẩm hợp pháp, đồng thời gây thất thu ngân sách, và ảnh hưởng đến môi trường kinh doanh vốn đang cần sự công bằng từ bước đầu tiên là công tác thiết kế chính sách.
Vì vậy, cần ban hành chính sách quản lý cho thuốc lá làm nóng và thuốc lá điện tử hệ thống đóng có chứa nicotin đồng thời, dưới cùng một khung pháp lý toàn diện, đồng bộ phù hợp với thực trạng thị trường thuốc lá thế hệ mới của Việt Nam hiện nay.
Cần hoàn thiện khung pháp lý để quản lý thuốc lá thế hệ mới 
