Dấu chấm hết cho các tiền vệ biên

• Leicester City, cơn sốt của người Thái và bóng đá Việt Nam
• Leicester City vô địch: "Thợ hàn" ăn trái ngọt!
• Từ Leicester đến Man City, luận chuyện đẳng cấp trong bóng đá
• Leicester City vô địch giải Ngoại hạng Anh

Nhưng ba sự kiện chẳng hề liên quan ấy thì… giống nhau ở điểm nào? Thật trùng hợp, ở ba sân chơi và lãnh thổ hoàn toàn tách biệt, một xu thế mới của bóng đá thế giới ra đời. Nói chính xác hơn, thì là dấu chấm hết của một thói quen chiến thuật kéo dài hơn 100 năm qua, thay thế bởi nhu cầu thực tiễn. Đó là nguy cơ tuyệt chủng các tiền vệ biên thuần túy.

Vẫn duy trì chỗ đứng…

Khi bóng đá hiện đại phát triển theo hướng đa năng hóa, không nhiều HLV thích sử dụng những tiền vệ biên cổ điển. Phần đông những cầu thủ được gọi là "tiền vệ biên" ngày nay đều "sút" giỏi hơn "chuyền". Thay vì tạt cánh lật bóng, họ chọn phương án chạy cắt ngang vào khu cấm địa, trực tiếp dứt điểm như những tiền đạo thực thụ.

Xu thế ấy thực ra không hề mới mẻ. Vào 2010, nhất là sau kỳ World Cup cùng năm ở Nam Phi, 4-2-3-1 nở rộ và ăn sâu vào đời sống bóng đá quốc tế. Nhà nhà dùng 4-2-3-1 với một tư duy: Tiền vệ biên mới là nguồn cấp bàn thắng quan trọng nhất.

Những tiền vệ biên như navas - trái - đang dần biến mất trong bóng đá hiện đại.

Tuy nhiên, vấn đề là bất kể thời điểm nào, ít HLV dám loại bỏ hoàn toàn những tiền vệ cánh đúng nghĩa khỏi kế hoạch. Mà ngay cả khi HLV đó không có tiền vệ biên nào trong đội hình, ông sẽ tìm những người có lối chơi tương đồng, tức là chạy nhanh và chuyền tốt rồi chuyển anh ta sang cánh. Lý do khá dễ hiểu: Tạt cánh, chuyền bổng và tốc độ là những phương án nhanh nhất tiếp cận cầu môn đối phương trong thế bí.

Sir Alex trong những năm cuối cùng tại Carrington luôn sắp sẵn một vị trí cho Valencia. Lúc vô địch Premier League hai mùa trước cùng Man City, Pellegrini vẫn phải ưu ái James Milner dù thừa nhận không thích anh này. Thậm chí, một đội bóng ưa kiểm soát như Bayern cũng mượn tài năng trẻ Kingsley Coman tới 2 mùa nhằm phục vụ thế trận phản công, cần chân chạy kiêm chuyền. Mùa 2013/2014, Atletico thăng hoa cùng Arda Turan - người xuất thân là tiền vệ biên với khả năng tạt bóng chính xác. Hãy chú ý rằng, năm đó Atletico chủ yếu ghi bàn từ các pha không chiến, chiếm tỷ lệ 58,5%.

...nhưng khó chối bỏ hiện thực

Khi Leicester viết nên câu chuyện thần tiên ở Premier League 2015/2016, người ta hay nhắc đến 4-4-2, một sơ đồ sinh ra để dành cho các tiền vệ biên. Nhưng sự thật thì hoàn toàn trái ngược. Bên phải, Mahrez ghi bàn giỏi hơn kiến tạo (17/11). Bên trái, Albrighton là tiền vệ tạt bóng nhiều nhất ở giải Ngoại hạng (268) nhưng số đường lật bóng chính xác chỉ là (52), và số đường chuyền thành bàn dừng lại ở mốc 7.

Mặt khác, đúng là Leicester thích chơi bóng bổng, nhưng những đường chuyền mang tính sát thương của họ thường bắt nguồn ở vòng tròn giữa sân (63%). Tức là dù Ranieri đã đưa Leicester về lối chơi "thời đồ đá" là "chạy và chuyền" thì công việc phân phối nguồn bóng cũng không hề đặt dưới sự kiểm soát của các tiền vệ biên.

Ở Atletico, một CLB khác sử dụng 4-4-2, Simeone đã loại bỏ hoàn toàn các tiền vệ biên khỏi kế hoạch của mình. Ông cho 4 tiền vệ trung tâm (chủ yếu có khuynh hướng phòng thủ) chơi giăng ngang phía dưới cặp tiền đạo.

Bayern chưa bao giờ phụ thuộc vào bóng bổng. Song ngay chính thời điểm Pep Guardiola mang Coman về Allianz Arena, khả năng kết liễu đối phương bằng đầu của "Hùm xám" lại suy giảm. Mùa đầu tiên của Pep ở Bavaria, thống kê là 14. Đến mùa trước còn 11, và mùa này là 8. Hiểu đơn giản thì Pep càng cố mang tiền vệ biên vào nhịp sống bóng đá ở Bayern thì hiệu quả mà nhóm tiền vệ biên mang đến càng thuyên giảm.

Trong những lần hiếm hoi mùa này Bayern ghi bàn từ phương án tấn công "tạt cánh - đánh đầu", người chuyền bóng cũng không phải tiền vệ biên. Lấy đơn cử như trận bán kết lượt về Champions League, Lewandowski đánh đầu nâng tỷ số lên 2-1 sau cú tạt của… Vidal, một tiền vệ trung tâm.

Hay như trận Real gặp Man City ở Bernabeu, Man "xanh" khởi đầu với Navas bên cánh phải. Nhưng đến phút 69, tiền vệ người Tây Ban Nha đã bị thay ra, trám chỗ bởi Sterling. Đấy là ví dụ điển hình nhất về sự thoái lui của các tiền vệ biên cổ điển. Pellegrini nghĩ rằng Navas là lựa chọn đúng đắn, nhưng ở thời khắc quan trọng nhất (cần bàn gỡ hòa), ông lại đặt niềm tin ở Sterling - mẫu tiền vệ thích rê bóng và thâm nhập vòng cấm bất chấp sự thật rằng, cách tiếp cận ấy tốn thời gian và không quá phù hợp trong hoàn cảnh cần bàn thắng gấp.

Tưởng dễ đoán mà khó không tưởng

Quay trở về  câu chuyện của Bayern. Lá thăm đưa họ gặp Atletico ở vòng 4 đội mạnh nhất Champions League. Atletico tổ chức hàng phòng ngự thành nhiều lớp, và để đảm bảo cự ly đội hình, Simeone luôn bố trí từng cầu thủ trên sân đứng gần nhau nhằm dễ hoán đổi vị trí khi cần thiết. Cách bài binh bố trận này mặc nhiên triệt tiêu tối đa các kẽ hở lộ ra giữa từng vị trí.

Với suy nghĩ đó, ở trận lượt đi, Pep xếp Costa và Coman chơi thuận kèo. Như lý giải của Pep trên Kicker, ông muốn Bayern kéo giãn đội hình Atletico về hai biên, từ đó khiến Rojiblancos tự hở ra các khoảng trống.

Tuy nhiên, hướng tiếp cận này phá sản hoàn toàn. Bởi rõ ràng, lựa chọn duy nhất của Costa và Coman khi bị hai hậu vệ của Atletico áp sát là đẩy bóng về phía cột phạt góc. Họ không thể ngoặt bóng vào trong do chân không thuận sẽ phải xử lý nhịp đi tiếp theo của trái bóng. Suốt cả trận, hai cầu thủ trên chỉ có 3 đường lật cánh, và cũng không có nổi bất kỳ pha đột phá nào vào khu 16m50.

Đấy chính là ảo tưởng mà Pep tự tạo ra. Trước trận tái đấu sau một tuần ở Allianz Arena, ông thừa nhận trên tờ Bild: "Tôi đã nghĩ rằng kiểu dắt bóng vào vòng cấm mà Robben hay làm rất dễ đoán. Nhưng hóa ra, xếp Costa đá thuận chân còn dễ đoán hơn".

Douglas Costa mất tích khi bị xếp đá thuận kèo ở lượt đi nhưng ghi dấu ấn ở lượt về khi xuất hiện bên hành lang phải.

Theo Pep, giả như hôm ấy Costa đá lệch phải, anh ta sẽ có các sự lựa chọn như sau. Một, chạy cắt mặt hậu vệ vào vòng cấm rồi sút. Hai, chuyền ngược cho tuyến dưới. Ba, chuyền đổi cánh. Bốn, ngoặt ngược trở lại về vị trí ban đầu và chuyền cho hậu vệ biên cùng cánh. Có vẻ như, bố trí tiền vệ chơi nghịch kèo mới mang nhiều yếu tố bất ngờ. Chí ít thì, những cầu thủ này không bao giờ rơi vào tình cảnh chỉ có thể chuyền cho… cột góc.

Thế trận diễn ra ở Allianz Arena đã chứng minh chân lý này. Pep thay đổi, đưa Ribery về cánh trái quen thuộc, trả Costa sang cánh phải. Lối chơi của Bayern thoáng hơn, kéo theo số cơ hội tiến sát cầu môn của Oblak cao lên. Cả hai bàn thắng của Bayern đều xuất phát từ những tình huống tấn công biên, và thật dễ nhận ra, chỉ một thay đổi nhỏ đã đem tới khác biệt lớn.

Khi một HLV tự cao và chỉ kiên định vào con đường của riêng mình như Pep phải thừa nhận chỗ đứng cho các tiền vệ biên cổ điển không còn, đó ắt hẳn là xu thế, là dòng chảy bắt buộc với giới chiến lược bóng đá.