Phải qua vài lần làm quen trong vai người đi mua lá bép và măng rừng, tôi mới có cơ hội ngồi gợi chuyện với người đàn bà này. Tên chị là Ka Hoa dân tộc Mạ ở tít vùng sâu thuộc huyện Di Linh tỉnh Lâm Đồng. Ka Hoa trên 40 tuổi cao ráo với nước da nâu mặn mà và gương mặt phúc hậu. Hàng ngày nhìn thấy chị đi lặng lẽ trên đường tôi mới phát hiện người phụ nữ Mạ này còn giữ được khá nhiều hình ảnh của núi rừng Tây Nguyên. Có nghĩa là mỗi lần ra chợ chị vẫn mặc váy đầu trần, mắt mở to, mang gùi, chân bước rập rình đúng nhịp, đó là nét đặc trưng của những người phụ nữ Tây Nguyên gùi củi, gùi đọt lấy rau… ở vùng đất Bazan này.
Ngày trước những bước chân của các chị, các em lao về phía trước để lại sau lưng là rừng cây, đồi núi còn bây giờ để lại là đường nhựa, đèn đường hay những khu vườn cà phê trĩu hạt. Ở Tây Nguyên bây giờ, phụ nữ và các em dân tộc bản địa đi vườn, đi rẫy thường mang gùi chạy xe máy đội nón vải mềm chồng lên chiếc mũ bảo hiểm để khỏi bị Công an phạt chứ không phải bảo vệ cho mình.
Chị Ka Hoa không biết đi xe máy nhưng chị có một sức khỏe phi thường, hàng ngày có thể mang gùi đi bộ hàng chục cây số, theo chị nói đi như thế ăn thua gì so với ngày trước đi trong rừng chân bị gai đâm và dây mây kéo lại. Anh KVui, chồng chị mỗi lần gặp tôi đều vui vẻ nói tiếng KHor kể về người vợ chịu thương chịu khó của mình. Hiện nay không ít người Kinh ở nông thôn miệt Nam Tây Nguyên, nơi gần cư dân bản địa đều sử dụng tốt tiếng Khor, vì hàng ngày tiếp xúc với nhau đến mức nói chuyện bằng thổ ngữ mà cứ ngỡ là mình đang nói tiếng phổ thông.
Chưa hết, người Kinh ở đây ăn lá bép, ăn đọt mây, đọt măng le… hoặc mang gùi đi chợ, đi thăm nhau, đi hái cà phê, hái chè là chuyện thường ngày, đôi quang gánh trên vai kẽo kẹt ngày xưa ở vùng đồng bằng châu thổ bỗng trở thành ký ức. Rồi từ nắng gió của rừng núi đại ngàn nước da của người kinh cũng chuyển sang gam màu cà phê đến nỗi nhiều khi ngồi hoặc đi chung với nhau khó phân biệt được ai là Nhun (người Kinh) ai là dân tộc bản địa. Cộng đồng Tây Nguyên sống ở vùng nông thôn không những giống nhau về màu da tiếng nói mà còn quen với món ăn dân dã, như món lá bép, đọt mây nấu canh hoặc chiên xào trở thành món ăn truyền thống.
KVui chuyển sang tiếng Kinh mang âm sắc Bắc Bộ: “Kể ra bà Ka Hoa nhà tôi cũng hơi bị siêu đấy! Bả bảo tôi đi rừng đào gốc ngo, đi hái lá bép cho bả đi chợ bán. Tôi gùi ngo và lá về nhà mệt muốn chết, còn bả gùi đi 10 cây số tỉnh queo ông ơi! Chưa nói là ngồi chợ suốt ngày trên nắng dưới nóng, hoặc trời mưa trùm tấm nylon bán cho hết hàng. Mình làm chồng thấy vợ khổ cũng xót chớ ông!”. Bạn là dân thành phố có khi chẳng biết ngo và lá bép là gì! Xin thưa, củi ngo là thân của cây thông. Khi cây thông chết toàn bộ nhựa dồn về gốc tạo thành một màu đỏ bầm nhớp nháp tay người, người ta dùng búa chẻ ra thành từng mảnh bằng bàn tay hoặc nhỏ hơn để nhóm lửa.
Trong các loại cây rừng ở Tây Nguyên không có loại cây nào có thể bắt lửa một cách nhanh nhất cho dù trời mưa thấm nước vẫn cháy bình thường. Ở những vùng nông thôn Tây Nguyên hiện nay gần như mỗi nhà đều có hai bếp lửa, một bếp sử dụng ga đặt ở trong nhà còn một bếp bên ngoài để đun củi, vì vậy ngo vẫn là loại củi đặc biệt. Mùi ngo thơm, cháy giòn tan như là mùi vị đặc trưng ở Tây Nguyên. Mỗi lần có dịp đi các thành phố lớn nghe mùi ngo lại nhớ nhà mình, nhớ bếp lửa hồng trong đêm đông, nhớ già làng râm ran kể chuyện. Còn lá bép, trông hơi giống lá bơ non ăn béo ngậy bùi bùi. Ngày trước ở trong rừng lá bép thay thế cho bột ngọt, trẻ con bị còi xương ăn vào mập ra, phụ nữ sinh con tắt sữa luộc ăn 2 ngày sẽ có sữa đều.
Chỗ bán nơi Ka Hoa ngồi không nhiều hàng. Thực ra chỉ là một tấm nylon rộng khoảng 3m vuông, trải lên nền đất ven đường. Gian hàng của chị có khoảng 15 bó lá bép bằng cổ tay, 10 thanh củi ngo, 20 ký măng rừng cộng thêm đọt bí, đọt mây…tổng cộng vốn liếng trên dưới sáu trăm ngàn. Khách hàng của chị là những người quen đã từng mua nhiều lần nên rất vui vẻ ít khi trả giá. Trong hai tiếng đồng hồ ngồi phụ bán và quảng cáo mặt hàng cho chị, tôi phát hiện người nào càng mặc quần áo đắt tiền, nước hoa thơm phức bao nhiêu càng keo kiệt và khiếm nhã bấy nhiêu, họ thường ngồi trên xe máy chỉ trỏ bắt mình mang đến buộc vào xe hoặc bỏ vào giỏ cho họ. Có lẽ họ đã quen sử dụng những đồng tiền không chính danh nên xem thường những người ngồi chợ mồ hôi trộn đất kiếm sống bằng sức lao động chân chính của mình.
Thực ra loại khách hàng cá biệt này thuộc dạng “thừa tiền thiếu chữ”, vì những người có học đi lên từ gian khổ họ rất trân trọng người lao động chính danh chịu thương chịu khó. Dân bán hàng chuyên nghiệp ở khu chợ nông thôn này nói với tôi bằng ngôn ngữ chợ búa “Mấy cái thằng cha con mẹ này mua được hàng hơi bị khó. Ví dụ như con mụ Hoành ở phía trên nhà tôi, mấy năm trước nghèo rớt mùng tơi, gần đây không biết vợ chồng trúng quả gì mà mua một lúc 5 bộ quần áo, xức nước hoa nghe mùi muốn ói, lại lên giọng dạy đạo đức. Mẹ cha nó! Vài năm nữa hết tiền mới biết. Lúc đó ra đây, chị mày sẽ dạy đạo đức cho. Ở đời kiến ăn cá, cá ăn kiến ông ơi!”.
Chợ quê ở nông thôn Tây Nguyên chiếm trên 50% là nông sản địa phương từ con gà, bó rau, vài ký cá bắt ở suối khe hay buồng chuối mới chặt còn nhựa chảy… Mặt hàng rau xanh ở chợ quê thường không bắt mắt bằng loại rau do người trồng chuyên nghiệp nhưng rất an toàn, vì do tâm đức người ở vùng quê sống với nhau tình nghĩa nên họ ít khi sử dụng thủ thuật trong buôn bán rau vườn và nếu có cũng bị dân làng tẩy chay, vì xóm làng ở gần nhau ai có dã tâm, họ biết hết và sẽ rỉ tai nhau hàng ngày.
Ở Tây Nguyên bóng dáng chợ quê mang nền văn minh buôn làng rõ nét. Những phụ nữ cả Kinh lẫn Thượng mang gùi ra chợ gặp nhau hỏi thăm chuyện nhà, chuyện cà phê trà lá. Hình ảnh một khu chợ nói lên mức thu nhập dân trong vùng. Năm nào cà phê, chè được giá các gian hàng đầy ắp, năm nào mất giá cả khu chợ ảm đạm xác xơ như thời bao cấp, dân giàu nước mạnh ở nông thôn thể hiện rất rõ ở chợ quê vì họ sống bằng nội lực chính danh của mình.
Ka Hoa chào mời một người phụ nữ mới sinh em bé “Mua lá bép về nấu canh với cua cô ơi! Canh cua lá bép ăn có nhiều sữa cho con bú lắm! Đừng ăn măng rừng không tốt cho người mẹ đang cho con bú đâu, tôi nói thiệt đó!” Tôi quay sang hỏi chị bằng tiếng Khor “Sao chị đang bán măng rừng mà bảo người ta đừng mua, chị không sợ ế à!”. “Mình sống phải có đạo đức chớ! Có đạo đức mới sống dai, người ta tin mới mua hàng cho mình chớ!”, chị làu bàu nhìn tôi có vẻ thương hại. Là người trực tiếp ở cơ sở, tôi từng đi lang thang từ bắc xuống nam Tây Nguyên gặp được nhiều người dân bản địa, tôi học từ họ và họ dạy tôi khá nhiều điều. Ngày tốt nghiệp đại học, lầm tưởng mình có văn hóa, có đẳng cấp, có thể góp ý chỉ bảo người khác nhưng tôi đã nhầm, vì trên đời này không ai giỏi hơn ai, mình giỏi hơn người khác điểm này còn họ giỏi hơn mình cái khác.
Ka Hoa nói nhỏ với tôi bằng tiếng Khor về một ông khách quen đang ngồi chọn hàng: “Ông này mua lá bép một tuần 2 lần, mỗi lần ba bó về luộc, nghe ổng nói loại lá này trị liệt dương hay lắm, ổng ăn được 6 tháng rồi có kết quả tốt, nên giới thiệu thêm vài người nữa, hèn gì từ tết đến giờ tôi bán được nhiều lắm”. Tôi trố mắt nhìn ông ta ngửa mặt lên trời cười sằng sặc rồi dịch ra tiếng Nhun (Kinh) cho ông ấy nghe, ông ta cũng phá lên cười: “Nó là thần dược đó ông ơi! Tôi giới thiệu cho gần 10 người đều có kết quả. Nếu ông có bị liệt mua về ăn đi! Tôi bảo đảm mà!”.
Ka Hoa đập vai tôi cười như nắc nẻ: “Mua đi 10 ngàn một bó rẻ rề, mua hai bó tôi khuyến mãi cho một bó, công ông ngồi bán hàng cho tôi cả buổi sáng mà!”
