Bài cuối: Đồng loạt các giải pháp chỉnh đốn thị trường vàng

Bày vàng lên sàn để chống mù mờ giá

Lý giải một phần nguyên nhân khiến cho thị trường vàng thiếu hụt nguồn cung, giá tăng cao… NHNN thừa nhận do chủ trương độc quyền vàng miếng và hạn chế nhập khẩu vàng theo quy định tại Nghị định số 24/2012/NĐ-CP ngày 3/4/2012 về quản lý hoạt động kinh doanh vàng. Dù trong lịch sử, Nghị định 24 đã phát huy tốt công tác điều tiết thị trường vàng, nhưng trong bối cảnh hiện nay nó đã không còn phù hợp. Vì thế, Nghị định 232/2025/NĐ-CP ngày 26/8/2025 sửa đổi bổ sung một số điều Nghị định số 24/2012/NĐ-CP ra đời với các quy định nổi bật như xoá bỏ độc quyền về sản xuất vàng miếng, cho phép các tổ chức tín dụng và DN được nhập khẩu vàng nguyên liệu để phục vụ sản xuất kinh doanh trong nước, sẽ tạo điều kiện tăng nguồn cung, đồng thời gắn với diễn biến của giá vàng thế giới.

Tuy nhiên, đây chỉ là những giải pháp trước mắt, về lâu dài, NHNN cho biết sẽ thành lập sàn giao dịch vàng, hướng đến việc tạo lập một trung tâm giao dịch vàng theo lộ trình và các cơ sở hạ tầng, công nghệ phục vụ (như trung tâm thanh toán, các kho lưu trữ,...), từng bước huy động nguồn vàng trong dân. Bước đầu sẽ là sàn giao dịch vàng vật chất, trở thành kênh phân phối vàng nguyên liệu nhập khẩu đủ tiêu chuẩn, đảm bảo công khai minh bạch. Tiếp đến là từng bước theo lộ trình triển khai các sản phẩm vàng tài khoản, phái sinh. Mục đích cuối cùng là biến sàn vàng thành kênh huy động nguồn lực vàng trong dân, giảm tích trữ vàng, chuyển hóa thành nguồn lực đầu tư vào sản xuất kinh doanh.

Câu chuyện lập sàn vàng giành được nhiều chú ý của chuyên gia và dư luận. Theo TS Lê Xuân Nghĩa, sự độc quyền trong nhập khẩu vàng miếng đã dẫn tới thị trường méo mó, người dân chịu thiệt. “Cơ quan quản lý không nhập khẩu, người dân buộc phải mua vàng nhập lậu, mua hàng kém chuẩn. Đó là điều vô lý”. Do vậy, yêu cầu quan trọng nhất hiện nay là cần bỏ độc quyền xuất, nhập khẩu vàng miếng của ngân hàng thương mại. Đây là điểm mấu chốt để đảm bảo thị trường minh bạch, giá vàng trong nước tiệm cận thế giới, giảm vấn nạn buôn lậu và bảo vệ quyền lợi chính đáng của người dân.

TS Lê Xuân Nghĩa nhấn mạnh, Việt Nam cần sớm lập Sàn giao dịch vàng vật chất theo chuẩn quốc tế, nơi vàng nhập khẩu được bán sỉ công khai và DN mua sỉ (mua buôn) minh bạch theo giá thế giới, nhằm hạn chế tình trạng thao túng giá. “Mỗi ngày chỉ cần công bố rõ giá vàng bán sỉ trên sàn là bao nhiêu? Minh bạch thông tin là chìa khóa”, ông Nghĩa khẳng định. Cũng theo vị chuyên gia này, khi có sàn, thị trường vàng sẽ không còn cảnh “mù mờ thông tin”, thao túng, đẩy giá hay chênh lệch vô lý giữa vàng trong nước và thế giới. Trong giai đoạn đầu, Việt Nam có thể chấp nhận việc cấp phép còn thận trọng, nhưng đồng thời phải sớm mở rộng quyền nhập, xuất khẩu cho nhiều DN đủ điều kiện; công khai giá theo chuẩn thế giới; kiểm soát buôn lậu bằng nghiệp vụ, chứ không phải bằng siết nguồn cung.

Tương tự, chuyên gia kinh tế Ngô Trí Long cho rằng, việc thành lập sàn giao dịch vàng là cần thiết và phù hợp với yêu cầu quản lý thị trường. Và câu chuyện không chỉ là “có hay không có sàn vàng” mà là thiết kế và vận hành sàn như thế nào để nhà nước có thể kiểm soát, giám sát hiệu quả. Theo ông Long, thứ nhất, một sàn vàng hoạt động đúng chuẩn sẽ giúp cơ quan quản lý giám sát giao dịch theo thời gian thực, nắm được các luồng mua bán, mức độ biến động, rủi ro thị trường và nhận diện các nhóm tác động đến giá.

Khi có dữ liệu tập trung, Nhà nước mới có thể thực hiện can thiệp bằng công cụ thị trường khi cần thiết, như áp trần vị thế, giới hạn giao dịch, hoặc thực hiện các biện pháp phòng ngừa rủi ro. Thứ hai, sàn vàng cho phép tạo lập dữ liệu đầy đủ, minh bạch, kết nối giữa thị trường vật chất - tài khoản - chính sách tiền tệ. Nếu không có nền tảng dữ liệu này, Nhà nước rất khó điều hành một thị trường đang có tác động mạnh tới tỷ giá, lạm phát và ổn định vĩ mô. Việc quản lý hoàn toàn dựa vào hành chính như trước đây không còn phù hợp. Thứ ba, hành lang pháp lý hiện nay đã thay đổi đáng kể. Nghị định 232 đã mở rộng phạm vi quản lý, cho phép thí điểm các công cụ phái sinh, đồng thời xóa bỏ một số cơ chế cũ vốn gây cản trở thị trường. Đây là cơ sở quan trọng để thiết kế lại mô hình quản lý vàng theo hướng hiện đại hơn, tiệm cận thông lệ quốc tế.

Góp ý về sàn vàng, ông Nguyễn Thế Hùng - Phó Chủ tịch Hiệp hội Kinh doanh vàng Việt Nam cho rằng việc xây dựng cơ chế quản lý thị trường vàng một cách rõ ràng, minh bạch là vấn đề cấp thiết, không phải chỉ để xử lý những sai phạm trên thị trường hiện nay mà còn nhằm đảm bảo an toàn quốc gia về tiền tệ.

NHNN cần sớm thiết lập một trung tâm quản lý và điều phối thống nhất, nơi tập trung dữ liệu, tiêu chuẩn và quy định pháp lý để thị trường vận hành ổn định và có kiểm soát. “Việt Nam đủ điều kiện công nghệ và hạ tầng để xây dựng một mô hình sàn giao dịch vàng hiện đại, miễn là đi theo lộ trình thận trọng. Mục tiêu của sàn không chỉ là giao dịch, mà phải đạt ba giá trị cốt lõi: hiện đại hóa hoạt động mua bán vàng, phục vụ quản lý nhà nước bằng dữ liệu minh bạch, tạo nền tảng để phát triển các sản phẩm tài chính liên quan đến vàng trong tương lai”, ông Hùng phân tích.

Kết nối dữ liệu, đưa vàng “vào khuôn khổ”

Tuy nhiên, theo các chuyên gia, việc xoá bỏ độc quyền, cho nhập khẩu, lập sàn vàng… mới chỉ là chủ trương quản lý. Để phát huy được các chủ trương mới, đồng thời giải quyết triệt để thị trường vàng, chặn đứng những bất cập từ gốc rễ đang tồn tại hiện nay với các giải pháp đồng bộ từ các cơ quan chuyên môn như thuế, thanh, kiểm tra. Theo Phó Trưởng Thuế TP. Hà Nội Nguyễn Tiến Minh, địa bàn Hà Nội có 844 DN kinh doanh vàng, kim hoàn, đá quý. Thu ngân sách từ lĩnh vực này tăng mạnh, từ hơn 800 tỷ đồng năm 2024, đến hết năm ước khoảng hơn 1,3 nghìn tỷ đồng. Đây là dấu hiệu tích cực nhưng cũng đặt ra yêu cầu cao về kiểm soát thuế và minh bạch hóa giao dịch trong một lĩnh vực nhạy cảm, dễ phát sinh rủi ro.

Việc ngành Thuế hướng dẫn và đưa vào vận hành hóa đơn điện tử khởi tạo từ máy tính tiền, giúp DN xuất hóa đơn nhanh chóng, thuận tiện hơn so với hóa đơn điện tử có mã thông thường, đồng thời kết nối dữ liệu tức thời với cơ quan thuế. Song song đó, Thuế Hà Nội tăng cường kiểm tra, phối hợp chặt chẽ với quản lý thị trường, Công an, hải quan, thanh tra Chính phủ và các cơ quan pháp luật nhằm đối chiếu chéo dữ liệu hóa đơn, phát hiện và xử lý kịp thời vi phạm. Một yêu cầu quan trọng nữa là DN phải ghi căn cước công dân hoặc mã số thuế của người mua vàng trên hóa đơn đầu ra; còn đối với vàng mua từ người dân, DN phải lập bảng kê đầy đủ thông tin cá nhân người bán. Đây là biện pháp then chốt để minh bạch hóa giao dịch, đặc biệt với các giao dịch có giá trị lớn.

Dù vậy, theo ông Minh, qua kiểm tra thực tế cho thấy vẫn còn nhiều sai sót, như DN xác định giá tính thuế chưa đúng, kê khai chi phí liên quan đến vàng nguyên liệu chưa đầy đủ, quy trình hạch toán chưa thống nhất. Phó trưởng Thuế TP Hà Nội Nguyễn Tiến Minh đề xuất cần hoàn thiện khung pháp lý đồng bộ giữa ba trục chính: quản lý vàng - quản lý thuế - quản lý thanh toán. Đồng thời xây dựng cơ chế kiểm soát rủi ro liên cơ quan dựa trên dữ liệu hóa đơn điện tử và dữ liệu thanh toán, cũng như đẩy mạnh truyền thông để người dân hiểu rõ quyền và nghĩa vụ về hóa đơn, chứng từ khi giao dịch vàng.

Về phía cơ quan Hải quan, ông Đặng Văn Đức, Phó Chi cục trưởng Chi cục Điều tra chống buôn lậu (Cục Hải quan) cho biết, ngành Hải quan sẽ tiếp tục nghiên cứu để hoàn thiện quy trình giám sát hải quan cũng như quy trình thủ tục hải quan để đảm bảo tăng cường hiệu quả đối với công tác phòng, chống buôn lậu mặt hàng vàng. Đồng thời, sẽ quán triệt đến cán bộ công chức hải quan để sẵn sàng thực hiện theo các quy định về nhập khẩu vàng trong thời gian tới.

Trong khi đó, ông Kiều Đình Cảnh - Phó Chi cục Chi cục Quản lý thị trường (Sở Công Thương TP Hà Nội) cũng nêu, lực lượng Quản lý thị trường Hà Nội sẽ tiếp tục chủ động nắm bắt diễn biến thị trường, tăng cường các biện pháp kiểm tra thực chất và xử lý nghiêm mọi hành vi vi phạm, trong đó tập trung kiểm tra, xử lý các sản phẩm vàng trang sức giả mạo các nhãn hiệu nổi tiếng. Chi cục Quản lý thị trường sẽ đẩy mạnh công tác tuyên truyền, hướng dẫn để các cơ sở kinh doanh thực hiện đúng quy định, đồng thời phối hợp chặt chẽ với các cơ quan chức năng trong kiểm định, giám sát và phòng chống gian lận.

Còn ông Nguyễn Đức Lê - Phó trưởng Phòng nghiệp vụ Quản lý thị trường (Bộ Công Thương) cho rằng mạng lưới kinh doanh vàng trang sức của chúng ta rộng nhưng lại rất phân tán. Ngoài các làng nghề truyền thống, các DN có thương hiệu tầm cỡ vẫn có nhiều cơ sở kinh doanh nhỏ lẻ nằm rải rác khắp nơi. “Điều này khiến cơ quan quản lý nhà nước không thể thống kê đầy đủ. Việc kinh doanh nhỏ lẻ và phân tán như vậy cũng dẫn đến hệ thống quản trị DN không đồng đều, gây ra tình trạng cạnh tranh không lành mạnh. Như, cùng một kiểu dáng, cùng một sản phẩm nhưng mỗi nơi bán một giá”- ông Lê cho hay.

Ngoài ra, thời gian vừa qua, theo ông Nguyễn Đức Lê, đối với vàng trang sức, đánh giá chất lượng rất khó, bởi chúng ta không thể phá hủy sản phẩm để giám định chất lượng. Như, với dây chuyền thì có thể tháo một mắt xích, nhưng với sản phẩm hoàn chỉnh thì không thể đục phá. Mặt khác, có những phương pháp hiện đại hơn để giám định, không phải phá mẫu nhưng lực lượng quản lý thị trường không phải lúc nào cũng tiếp cận được công nghệ như vậy. Bên cạnh đó, theo ông Nguyễn Đức Lê, công tác giám sát thị trường cũng không theo kịp sự đa dạng của sản phẩm; mỗi loại cần phương pháp kiểm định riêng, trong khi không phải cán bộ quản lý thị trường nào cũng am hiểu nghề kim hoàn để có thể đưa ra phương pháp đánh giá chính xác.

Điều đó làm cho việc kiểm tra, xử lý vi phạm gặp nhiều khó khăn. Vì vậy, theo ông Nguyễn Đức Lê, có thể nghiên cứu mô hình thành lập các khu vực kinh doanh vàng tập trung. Ví dụ như một tuyến phố, một hoặc một khu vực thí điểm - nơi 100% cửa hàng vàng trang sức đều tham gia truy xuất nguồn gốc rõ ràng. Các thiết bị kiểm định, giám định được đặt thường trực, sẵn sàng cho mọi khách hàng kiểm tra ngay tại chỗ sau khi mua sản phẩm. Đồng thời, ông Nguyễn Đức Lê cho rằng, cần công khai xếp hạng uy tín của từng cửa hàng trong khu vực. Cửa hàng nào uy tín thấp thì phải nỗ lực cải thiện để đạt mức cao hơn.

“Trước hết, cần tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp luật theo hướng rõ ràng, phù hợp thực tiễn để các cơ sở kinh doanh dễ tuân thủ. Đồng thời, lực lượng Quản lý thị trường cần tăng cường đào tạo chuyên môn, trang bị kiến thức nhận diện và kỹ năng kiểm định, giám định, nhằm nâng cao hiệu quả công tác kiểm tra, kiểm soát. Sự phối hợp liên ngành, hoàn thiện pháp lý và ứng dụng dữ liệu lớn được xác định là chìa khóa kiểm soát hiệu quả lĩnh vực kinh doanh vàng trong bối cảnh thị trường biến động mạnh”, đại diện quản lý thị trường góp ý.