Luật hóa chính sách đặc thù phát triển đường sắt
Đáng chú ý, dự thảo Luật bổ sung quy định khuyến khích tổ chức, cá nhân tham gia đầu tư dự án đường sắt bằng nguồn vốn ngoài nhà nước theo quy định của pháp luật về đầu tư. Bổ sung các ưu đãi tín dụng cho tổ chức tham gia hoạt động kinh doanh đường sắt; ưu đãi về thuế suất thuế thu nhập doanh nghiệp cho doanh nghiệp đầu tư, phát triển công nghiệp đường sắt, kinh doanh kết cấu hạ tầng đường sắt.
Tổ chức, cá nhân trong nước tham gia dự án đường sắt còn được miễn thuế nhập khẩu đối với hàng hóa phục vụ dự án mà trong nước chưa sản xuất được hoặc sản xuất được nhưng không đáp ứng yêu cầu về tiêu chuẩn kỹ thuật của dự án. Bao gồm: Máy móc, thiết bị, phụ tùng thay thế, phương tiện giao thông đường sắt, vật tư dùng để chế tạo máy móc, thiết bị hoặc để chế tạo linh kiện chi tiết, bộ phận rời, phụ tùng của máy móc, vật tư cho xây dựng kết cấu hạ tầng đường sắt.
Dự thảo Luật cũng dành riêng một chương quy định về đầu tư xây dựng đường sắt trên cơ sở bổ sung 18 chính sách trong dự thảo Nghị quyết đã được cấp có thẩm quyền thống nhất chủ trương như: Điều chỉnh quy hoạch; Huy động nguồn lực và bố trí vốn; Trình tự, thủ tục đầu tư dự án đường sắt; Quản lý hợp đồng; Quản lý chi phí đầu tư; Công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư; Bãi đổ thải và khai thác khoáng sản làm vật liệu xây dựng; Phát triển khoa học, công nghệ và đào tạo phát triển nguồn nhân lực; Phát triển công nghiệp và chuyển giao công nghệ; Đầu tư dự án đường sắt bằng nguồn vốn ngoài Nhà nước...
Cụ thể, dự thảo Luật quy định trường hợp việc lập, thẩm định, phê duyệt dự án có nội dung khác với quy hoạch có liên quan không phải thực hiện thủ tục điều chỉnh quy hoạch; sau khi dự án được phê duyệt, các quy hoạch có liên quan phải được kịp thời rà soát, điều chỉnh, cập nhật và công bố.
Về huy động nguồn lực và bố trí vốn, bổ sung quy định giao Thủ tướng Chính phủ quyết định việc sử dụng đa dạng các nguồn vốn như phát hành trái phiếu Chính phủ, vốn hỗ trợ phát triển chính thức, vốn vay ưu đãi nước ngoài, nguồn tăng thu tiết kiệm chi… cho đầu tư phát triển các dự án đường sắt. Đồng thời, cho phép UBND cấp tỉnh được quyết định các chỉ tiêu kỹ thuật, chỉ tiêu sử dụng đất để tối ưu hóa hiệu quả sử dụng đất khu vực TOD. Về trình tự, thủ tục đầu tư dự án đường sắt, bổ sung quy định cấp có thẩm quyền quyết định đầu tư được quyết định phân chia dự án thành các dự án thành phần, tiểu dự án trong quá trình lập dự án đầu tư xây dựng.
Mặt khác, nhằm đẩy nhanh tiến độ thực hiện dự án, dự thảo Luật bổ sung quy định cho phép UBND cấp tỉnh được áp dụng chỉ định thầu đối với các gói thầu thực hiện công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư; cấp phép, điều chỉnh trữ lượng, kéo dài thời hạn, nâng công suất khai thác, bổ sung mỏ khoáng sản theo nhu cầu của dự án với trình tự, thủ tục đơn giản; được quyết định thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ tái định cư khu vực bãi đổ chất thải rắn và bàn giao mặt bằng cho nhà thầu để thực hiện...
Bộ trưởng Trần Hồng Minh cho biết, sau khi rà soát, Chính phủ đề xuất các chính sách đặc thù chỉ áp dụng cho đầu tư xây dựng dự án đường sắt quan trọng quốc gia, dự án đường sắt do Quốc hội quyết định chủ trương. Ngoài ra, để bảo đảm đáp ứng yêu cầu về tiến độ đầu tư xây dựng các dự án đường sắt, Chính phủ đề nghị các quy định bổ sung mới vào dự thảo Luật có hiệu lực thi hành từ ngày 1/7/2025, các quy định còn lại của Luật Đường sắt (sửa đổi) sẽ có hiệu lực thi hành từ ngày 1/1/2026.
Sau sắp xếp các đơn vị, Dự án đường sắt tốc độ cao đi qua 15 tỉnh, thành phố
Bên cạnh dự án Luật Đường sắt (sửa đổi), Bộ Xây dựng cũng mới có văn bản báo cáo Thủ tướng Chính phủ về công tác giải phóng mặt bằng Dự án đường sắt tốc độ cao trục Bắc - Nam.
Bộ Xây dựng cho biết đã chỉ đạo và Ban QLDA Đường sắt (Chủ đầu tư bước lập dự án) đã bàn giao hồ sơ Dự án bao gồm Báo cáo nghiên cứu tiền khả thi (NCTKT), hồ sơ ranh giới giải phóng mặt bằng (GPMB) tuyến, ga và tọa độ tim tuyến theo hồ sơ Báo cáo NCTKT cho toàn bộ các tỉnh, thành phố có Dự án đi qua để làm cơ sở rà soát sơ bộ nhu cầu cũng như thực hiện các khu tái định cư, phục vụ công tác GPMB. Đồng thời, Ban QLDA Đường sắt đã hoàn thành việc cử cán bộ tham gia Ban Chỉ đạo GPMB của các tỉnh, thành phố.
Theo đó, trước ngày 12/6/2025 dự án đi qua 20 tỉnh, thành phố; đến nay sau sắp xếp đơn vị hành chính cấp tỉnh thì Dự án đi qua 15 tỉnh, thành phố. Hiện UBND các tỉnh, thành phố đã giao nhiệm vụ và nêu rõ đơn vị chủ trì công tác GPMB tại địa phương. Ninh Bình đã thành lập Ban Chỉ đạo GPMB và Tổ giúp việc Ban chỉ đạo.
Các địa phương còn lại đang triển khai. Các tỉnh Bình Thuận, Phú Yên, Hà Tĩnh, Thanh Hóa và Ninh Bình đã có số liệu rà soát sơ bộ về nhu cầu tái định cư phục vụ Dự án; các tỉnh còn lại đang triển khai. Về lập kế hoạch triển khai, TP Huế đã thực hiện; các địa phương còn lại đang triển khai. Tuy nhiên, với tiến độ khởi công Dự án vào năm 2026 rất gấp, khối lượng công tác GPMB đặc biệt lớn, đòi hỏi các địa phương phải triển khai khẩn trương, song song với quá trình Bộ Xây dựng lập Báo cáo NCTKT Dự án. Vì vậy, Bộ Xây dựng kiến nghị Thủ tướng Chính phủ chỉ đạo UBND các tỉnh, thành phố đẩy nhanh tiến độ triển khai công tác GPMB Dự án.
Cụ thể, khẩn trương thành lập Ban chỉ đạo giải phóng mặt bằng của Dự án tại địa phương do Bí thư Tỉnh ủy (Thành ủy) làm trưởng ban, hoàn thành trước ngày 1/7/2025 để tập trung chỉ đạo, huy động cả hệ thống chính trị các cấp tổ chức triển khai công tác giải phóng mặt bằng cho Dự án.
Trên cơ sở hồ sơ thiết kế sơ bộ trong Báo cáo NCTKT được Quốc hội quyết định chủ trương đầu tư, hồ sơ ranh giới giải phóng mặt bằng do Chủ đầu tư bàn giao cho các địa phương vào tháng 3/2025, các tỉnh/thành phố chỉ đạo các cấp, các ngành, cơ quan của địa phương tổ chức thực hiện ngay công tác rà soát, xác định nhu cầu tái định cư, vị trí và số khu tái định cư. Phấn đấu hoàn thành thủ tục phê duyệt đầu tư ít nhất một khu tái định cư/ tỉnh, thành phố trong tháng 6 và chuẩn bị điều kiện, khởi công vào đầu tháng 8/2025.
Bộ Xây dựng cũng kiến nghị, các địa phương huy động sự vào cuộc của cả hệ thống chính trị, tuyên truyền vận động người dân để đẩy nhanh tiến độ triển khai công tác GPMB, di dời hạ tầng kỹ thuật. Trong đó chú trọng đến việc đầu tư xây dựng các khu tái định cư, bảo đảm người dân có nơi ở mới tối thiểu bằng hoặc tốt hơn nơi ở cũ. Làm tốt công tác tuyên truyền, vận động, hỗ trợ, tạo thêm công ăn việc làm, sinh kế cho người dân địa phương. Trường hợp cần thiết cần có giải pháp tạm cư để ổn định đời sống nhân dân, bảo đảm tiến độ Dự án.
Xây dựng hệ thống đường sắt đô thị tại Hà Nội, TP Hồ Chí Minh theo hướng hiện đại 
Đường sắt tốc độ cao sẽ kết nối với hệ thống đường sắt liên vận quốc tế Á, Âu 
